Chủ nghĩa hiện đại trong văn học là làn sóng đổi mới hình thức đầu thế kỷ 20, khi nhà văn không còn tin rằng có thể kể một câu chuyện mạch lạc, khách quan về thế giới, và chuyển sang ghi lại ý thức con người đang vận động từng khoảnh khắc. Những cái tên thường được nhắc là James Joyce, Virginia Woolf, Marcel Proust, Franz Kafka, William Faulkner, và ở thơ là T. S. Eliot. Kỹ thuật dễ nhận nhất của trào lưu này là dòng ý thức.
Nhiều người đọc từng cầm một cuốn hiện đại lên rồi đặt xuống sau mười trang vì không biết ai đang nói, chuyện đang ở lúc nào. Bài này giải thích vì sao các tác phẩm ấy được viết như vậy, những kỹ thuật chính để bạn nhận ra, và một cách đọc từng bước, có AI hỗ trợ ở đúng chỗ, giúp bạn đi hết một cuốn khó.
Vì sao văn chương đầu thế kỷ 20 đổi khác
Cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, nhiều nền tảng tưởng vững chắc bắt đầu lung lay. Tâm lý học mới nói đến những vùng ý thức con người không tự kiểm soát được. Triết học đặt câu hỏi về thời gian đo bằng đồng hồ và thời gian sống trong lòng người. Đô thị lớn, máy móc, tốc độ làm đời sống rời rạc hơn. Rồi Chiến tranh thế giới thứ nhất phá vỡ niềm tin vào tiến bộ và lý trí. Trong bối cảnh ấy, lối kể của tiểu thuyết hiện thực thế kỷ 19, với người kể biết hết và cốt truyện theo trình tự, có vẻ không còn đủ để diễn tả trải nghiệm.
Các nhà văn hiện đại vì vậy dịch chuyển trọng tâm: từ sự kiện bên ngoài sang ý thức bên trong, từ một điểm nhìn bao quát sang nhiều điểm nhìn chồng lên nhau, từ thời gian tuyến tính sang thời gian tâm lý trong đó một buổi sáng có thể kéo dài cả trăm trang. Năm 1922 thường được nhắc như một năm mốc, khi cả Ulysses của Joyce lẫn bài thơ Đất hoang của Eliot ra mắt.
Không nên nghĩ chủ nghĩa hiện đại là một nhóm có tuyên ngôn chung. Đó là cái tên giới nghiên cứu dùng để gọi chung nhiều hướng tìm tòi khác nhau, gồm cả những phong trào như tượng trưng, biểu hiện, vị lai, siêu thực ở nhiều nước. Điểm chung là ý thức đổi mới hình thức một cách triệt để, đến mức hình thức trở thành một phần của nội dung.
Dòng ý thức và những kỹ thuật cần nhận ra
Dòng ý thức. Thuật ngữ này mượn từ tâm lý học, chỉ lối viết cố tái hiện suy nghĩ, cảm giác, ký ức của nhân vật đúng như chúng trôi qua, đứt nối, nhảy cóc. Câu văn có thể không theo ngữ pháp chuẩn, ý này dẫn sang ý khác bằng liên tưởng chứ không bằng lập luận. Khi gặp đoạn như vậy, hãy đọc chậm và tìm sợi dây liên tưởng.
Độc thoại nội tâm. Nhân vật tự nói với mình, thường ở ngôi thứ nhất, không có người nghe. Chương cuối của Ulysses, độc thoại của nhân vật Molly gần như không có dấu chấm, hay được dẫn làm ví dụ cực đoan. Phân biệt độc thoại nội tâm với lời kể giúp bạn biết lúc nào đang nghe nhân vật, lúc nào đang nghe người kể.
Lời nửa trực tiếp. Người kể dùng ngôi thứ ba nhưng ngôn ngữ lại thấm đẫm giọng điệu, cảm xúc của nhân vật. Woolf dùng kỹ thuật này rất nhiều trong Bà Dalloway, cho phép trôi từ đầu nhân vật này sang đầu nhân vật khác trong cùng một đoạn.
Thời gian tâm lý và ký ức. Một vật nhỏ có thể mở ra cả chuỗi ký ức dài. Đoạn bánh madeleine trong bộ Đi tìm thời gian đã mất của Proust là hình ảnh nổi tiếng về ký ức không chủ ý. Bạn nên để ý những vật hay cảm giác làm câu chuyện quay ngược thời gian.
Phân mảnh và nhiều điểm nhìn. Câu chuyện được kể qua nhiều người, mỗi người một mảnh, người đọc tự ghép lại. Âm thanh và cuồng nộ của Faulkner kể cùng một gia đình qua nhiều giọng khác nhau. Đọc kiểu này giống ráp tranh, cần kiên nhẫn.
Cái phi lý được kể bằng giọng bình thản. Ở Kafka, một người thức dậy thấy mình biến thành côn trùng trong Hoá thân, hay bị bắt mà không biết tội gì trong Vụ án; điều kỳ lạ được kể bằng giọng tỉnh táo như chuyện hằng ngày. Chính sự bình thản đó tạo cảm giác bất an.
Đọc một cuốn hiện đại khác đọc tiểu thuyết truyền thống thế nào
Thói quen đọc tiểu thuyết thế kỷ 19 có thể cản trở khi gặp văn hiện đại. Bảng dưới gợi ý điều chỉnh kỳ vọng.
| Thói quen cũ | Khi gặp văn hiện đại | Điều chỉnh |
|---|---|---|
| Chờ cốt truyện dẫn dắt | Ít sự kiện, nhiều suy tưởng | Đọc theo nhịp ý thức, không theo nhịp sự kiện |
| Muốn biết rõ ai nói | Giọng nhân vật và người kể hoà vào nhau | Đánh dấu chỗ đổi giọng bằng bút chì |
| Đọc liền mạch, nhanh | Câu dài, ngắt bất thường | Đọc chậm, có khi đọc thành tiếng |
| Hiểu hết mới đi tiếp | Có đoạn mơ hồ cố ý | Chấp nhận chưa hiểu, quay lại sau |
| Tìm thông điệp rõ ràng | Kết thúc mở, nhiều nghĩa | Ghi các khả năng hiểu thay vì chọn một |
Thay đổi lớn nhất là chấp nhận một mức mơ hồ. Văn hiện đại không cố giấu ý cho khó; nó muốn bạn trải nghiệm cảm giác rời rạc, mơ hồ mà nhân vật đang sống. Khi bạn thôi đòi hỏi mọi thứ phải rõ ngay, những cuốn sách này bỗng trở nên dễ thở hơn nhiều.
Dấu vết hiện đại trong văn học Việt Nam
Văn học Việt Nam những năm 1930–1945 tiếp nhận ảnh hưởng hiện đại chủ yếu qua thơ Pháp. Thơ tượng trưng của Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmé ảnh hưởng tới một phần Thơ mới, đặc biệt ở những bài nặng về nhạc điệu, cảm giác giao thoa và hình ảnh khó giải thích bằng lý trí. Nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên thời Điêu tàn, và nhóm Xuân Thu Nhã Tập khi bàn về những tìm tòi theo hướng tượng trưng, siêu thực.
Ở văn xuôi, một số kỹ thuật hiện đại như lời nửa trực tiếp, đi sâu dòng suy nghĩ đã xuất hiện trong truyện của Nam Cao hay Thạch Lam, dù họ không được xếp vào chủ nghĩa hiện đại. Đó là điều thú vị khi đọc so sánh: kỹ thuật có thể đi riêng, không nhất thiết đi kèm cả một trào lưu.
Khi đọc so sánh như vậy, nên tránh hai thái cực: một là coi văn Việt chỉ đi sau, bắt chước phương Tây; hai là gán chữ hiện đại cho mọi tác phẩm có chút đổi mới. Tốt nhất là chỉ ra kỹ thuật cụ thể trong văn bản, rồi mới bàn tới nó gần với hướng nào. Văn học Việt sau năm 1986 có nhiều tìm tòi hình thức hơn nữa, phần đó nằm ở bài về văn học thời đổi mới trong danh mục khác của trang.
Cách đọc hết một cuốn hiện đại khó, có AI hỗ trợ
Đây là quy trình cho những cuốn như Bà Dalloway, Hoá thân hay Âm thanh và cuồng nộ. AI được dùng như bạn đọc cùng, không như người tóm tắt.
- Đọc lời giới thiệu hoặc lời dịch giả ở đầu sách trước. Nhiều bản dịch tiếng Việt có phần giới thiệu bối cảnh và kỹ thuật, đó là bản đồ quý hơn mọi tóm tắt trên mạng.
- Hỏi AI về bối cảnh chung mà không hỏi nội dung, ví dụ: "Giải thích ngắn gọn kỹ thuật dòng ý thức và lời nửa trực tiếp, kèm cách nhận ra khi đọc. Không kể nội dung bất kỳ tiểu thuyết nào."
- Đọc từng đoạn ngắn, mỗi lần chừng hai mươi trang. Đánh dấu bằng bút chì những chỗ đổi giọng, đổi thời gian.
- Khi một đoạn quá rối, chép vài câu của đoạn ấy và hỏi: "Trong đoạn này, có những giọng nào đang xen vào nhau và những dấu hiệu ngôn ngữ nào cho thấy chuyển giọng? Đừng giải thích ý nghĩa, chỉ chỉ ra dấu hiệu."
- Sau mỗi chương, tự viết vài dòng: nhân vật đang nghĩ về điều gì, ký ức nào trỗi dậy. Không hỏi AI tóm tắt chương.
- Đọc xong, mới hỏi AI về các cách diễn giải phổ biến, rồi đặt cạnh cách hiểu của bạn. Mọi nhận định AI gán cho một nhà phê bình cụ thể cần kiểm trong sách in trước khi dẫn lại.
Khi chép đoạn văn vào AI, chỉ chép vài câu cần bàn, nhất là với bản dịch còn bản quyền; đừng dán cả chương. Ghi chép cá nhân dán kèm cũng nên bỏ tên người thật.
Gợi ý thứ tự đọc cho người mới
Không phải cuốn hiện đại nào cũng khó như nhau. Thứ tự sau đi từ dễ vào đến thử thách hơn, bạn có thể đổi theo gu:
- Truyện ngắn và truyện vừa của Kafka, bắt đầu bằng Hoá thân: ngắn, cốt truyện rõ, kỹ thuật kể bình thản dễ cảm nhận.
- Bà Dalloway của Woolf: một ngày ở London, nhiều nhân vật, là cửa vào tốt cho lời nửa trực tiếp và thời gian tâm lý.
- Truyện ngắn của Joyce trong tập Người Dublin trước khi nghĩ tới Ulysses; lối kể còn gần truyền thống nhưng đã có những khoảnh khắc bừng ngộ đặc trưng.
- Tập đầu bộ Đi tìm thời gian đã mất của Proust, đọc chậm vài trang mỗi ngày, không đặt mục tiêu đọc nhanh.
- Âm thanh và cuồng nộ của Faulkner khi bạn đã quen với nhiều giọng kể; nên đọc kèm phần giới thiệu của bản dịch.
- Đất hoang của Eliot qua bản dịch có chú giải, vì bài thơ dày đặc điển cố.
Với mỗi cuốn, chọn bản dịch có tên dịch giả, có chú thích. Nếu hỏi AI tên bản dịch tiếng Việt hay tên dịch giả, coi câu trả lời là gợi ý cần kiểm lại ở thư viện hoặc danh mục nhà xuất bản, vì đây là loại thông tin AI rất hay nhầm hoặc bịa.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa hiện đại trong văn học khác hiện thực ở chỗ nào?
Hiện thực tin có thể miêu tả thế giới khách quan bằng chi tiết chính xác và lối kể mạch lạc. Hiện đại hoài nghi điều đó, chuyển trọng tâm sang ý thức chủ quan, thời gian tâm lý và hình thức kể phá cách. Nói gọn, hiện thực hỏi thế giới ra sao, còn hiện đại hỏi con người trải nghiệm thế giới ra sao.
Dòng ý thức và độc thoại nội tâm có giống nhau không?
Hai khái niệm gần nhau nhưng không trùng. Dòng ý thức là cách gọi chung cho lối viết tái hiện suy nghĩ trôi chảy, đứt nối của nhân vật. Độc thoại nội tâm là một kỹ thuật cụ thể, nhân vật tự nói với mình, thường ở ngôi thứ nhất. Một đoạn dòng ý thức có thể dùng độc thoại nội tâm hoặc lời nửa trực tiếp.
Có nên đọc tóm tắt trước khi đọc một cuốn hiện đại khó?
Đọc bối cảnh và kỹ thuật trước thì nên, nhưng tóm tắt cốt truyện thì không cần, vì nó lấy mất trải nghiệm tự ghép mảnh vốn là cốt lõi của những cuốn này. Lời giới thiệu ở đầu bản dịch thường là đủ. Khi bí, hãy hỏi về dấu hiệu chuyển giọng thay vì xin tóm tắt.
Kafka có thuộc chủ nghĩa hiện đại không?
Kafka thường được xếp vào văn học hiện đại vì cách ông kể cái phi lý bằng giọng bình thản và những câu hỏi về con người cô độc trước bộ máy vô hình. Tuy vậy ông không thuộc nhóm nào, và cách đọc tác phẩm của ông rất đa dạng. Nhãn trào lưu chỉ là điểm bắt đầu.
AI có đọc hiểu được văn dòng ý thức không?
AI có thể chỉ ra dấu hiệu ngôn ngữ của việc chuyển giọng, chuyển thời gian khá tốt nếu bạn dán đúng đoạn văn. Nhưng nó dễ đưa ra cách hiểu nghe chắc chắn cho những đoạn vốn cố ý mơ hồ, và hay gán nhận định cho các nhà phê bình mà không có nguồn. Dùng nó để soi dấu hiệu, còn phần hiểu là của bạn.
Văn học Việt Nam có chủ nghĩa hiện đại không?
Có những tìm tòi theo hướng hiện đại, nhất là trong thơ chịu ảnh hưởng tượng trưng và siêu thực trước năm 1945, và nhiều thử nghiệm hình thức ở văn xuôi về sau. Giới nghiên cứu còn bàn nhiều về mức độ và cách gọi tên, nên khi đọc nên chỉ ra kỹ thuật cụ thể trong văn bản thay vì dán nhãn chung.