Với người khiếm thị, AI đang mở thêm ba con đường đến văn học: trình đọc màn hình với giọng đọc tiếng Việt ngày càng tự nhiên, ứng dụng chụp một trang sách in rồi đọc thành tiếng, và trợ lý trả lời bằng giọng nói để hỏi về tác phẩm. Những công cụ này không thay thế chữ nổi hay sách nói do người thật thu âm, nhưng làm cho số tác phẩm có thể "đọc" được tăng lên rất nhiều.
Bài viết dành cho người khiếm thị, người thân, giáo viên và tình nguyện viên trong các nhóm hỗ trợ. Bạn sẽ thấy các lựa chọn hiện có, giọng máy đọc văn chương tốt ở đâu và hụt ở đâu, các bước thiết lập điện thoại cho một người mới bắt đầu, và một số lưu ý về quyền tiếp cận tác phẩm. Tính năng của từng công cụ thay đổi theo phiên bản, nên các bước dưới đây viết theo nguyên lý; khi làm thật, hãy kiểm mục cài đặt trên máy của bạn.
Trước khi có AI: chữ nổi, sách nói và lòng kiên nhẫn của người đọc
Từ lâu, người khiếm thị đến với văn học qua hai con đường chính. Con đường thứ nhất là chữ nổi Braille, đọc bằng đầu ngón tay. Sách chữ nổi đem lại trải nghiệm đọc chủ động, tự kiểm soát nhịp, dừng lại ở từng chữ, nhưng in rất tốn kém, cồng kềnh, và số đầu sách văn học có bản chữ nổi rất ít so với sách in thường.
Con đường thứ hai là sách nói, do người đọc thu âm. Một giọng đọc giỏi có thể làm tác phẩm sống động, nhưng thu âm một cuốn tiểu thuyết mất rất nhiều giờ công, nên kho sách nói văn học cũng có hạn. Nhiều thư viện và tổ chức của người khiếm thị đã duy trì phòng đọc, kho sách nói, nhờ tình nguyện viên đọc giúp, và đó vẫn là nguồn quý giá đến hôm nay.
Khoảng trống lớn nhất nằm ở những tác phẩm không có bản chữ nổi cũng không có sách nói: một tập thơ ít người biết, một cuốn sách cũ, một tạp chí văn học. Trước đây, người khiếm thị muốn đọc những thứ đó phải chờ người khác đọc cho nghe. Công nghệ đọc chữ và giọng đọc tổng hợp, được cải thiện mạnh nhờ AI, đang thu hẹp chính khoảng trống này.
Các công cụ đang mở thêm đường
Dưới đây là những loại công cụ phổ biến. Phần lớn có sẵn trên điện thoại thông minh hoặc máy tính, một số miễn phí. Bài không xếp hạng hay quảng cáo sản phẩm nào; hãy thử để chọn cái hợp với mình.
- Trình đọc màn hình có sẵn trong hệ điều hành. Cả điện thoại và máy tính phổ biến đều có chức năng đọc to mọi thứ trên màn hình và điều khiển bằng cử chỉ hoặc phím tắt. Đây là nền tảng để dùng mọi công cụ khác.
- Giọng đọc tổng hợp tiếng Việt. Giọng máy ngày nay tự nhiên hơn nhiều so với vài năm trước, ngắt câu hợp lý hơn, có giọng Bắc, giọng Nam để chọn. Trang AI Giọng Nói trong cùng hệ có các bài riêng về công nghệ này.
- Ứng dụng chụp và đọc chữ. Chụp một trang sách in bằng camera, ứng dụng nhận dạng chữ rồi đọc to. Một số ứng dụng hướng dẫn bằng âm thanh để người khiếm thị căn khung hình đúng trang sách.
- Sách điện tử có thể đọc to. Sách điện tử định dạng chuẩn cho phép trình đọc màn hình đọc từng dòng, nhảy theo chương, tìm từ. Sách dạng ảnh chụp thì phải qua bước nhận dạng chữ trước.
- Mô tả hình ảnh. Một số trợ lý AI mô tả được tranh minh hoạ, bìa sách, ảnh chụp trang, giúp người khiếm thị biết những gì trước đây chỉ người sáng mắt thấy. Mô tả có thể sai, nên với chi tiết quan trọng cần hỏi người thật.
- Trợ lý trò chuyện bằng giọng nói. Hỏi về một nhân vật, nhờ giải nghĩa từ, nhờ nhắc lại tình tiết, tất cả bằng lời. Như mọi chatbot, nó có thể bịa chi tiết, nên với trích dẫn hay năm tháng cần kiểm.
Với người mới, nên bắt đầu từ trình đọc màn hình có sẵn, thành thạo các cử chỉ cơ bản rồi mới thêm công cụ khác. Cài quá nhiều ứng dụng cùng lúc dễ gây rối và nản.
Giọng máy đọc văn chương: được và chưa được
Văn chương khó đọc hơn tin tức hay sách hướng dẫn, vì nó cần nhịp, cảm xúc và những chỗ ngừng có chủ ý. Bảng dưới tóm tắt những gì người nghe thường nhận thấy khi dùng giọng đọc tổng hợp; mức độ khác nhau tuỳ công cụ và phiên bản.
| Khía cạnh | Giọng máy hiện nay | Gợi ý |
|---|---|---|
| Văn xuôi kể chuyện | Khá ổn, nghe lâu không quá mệt | Phù hợp cho tiểu thuyết, truyện ngắn dài |
| Hội thoại nhiều nhân vật | Một giọng cho tất cả, dễ lẫn ai đang nói | Chú ý dấu gạch đầu dòng, tên người nói |
| Thơ, nhất là lục bát | Hay ngắt sai nhịp, đọc đều đều | Nghe chậm lại, hoặc tìm bản người đọc thu âm |
| Từ Hán Việt, tên riêng | Đôi khi đọc sai dấu, sai cách ngắt | Bật chế độ đánh vần khi gặp từ lạ |
| Chữ in nghiêng, chú thích | Thường đọc lẫn vào thân bài | Chọn sách điện tử định dạng chuẩn để nhảy qua chú thích |
| Cảm xúc, mỉa mai | Giọng trung tính, không thể hiện được | Người nghe tự cảm từ nội dung |
Nhiều người khiếm thị đọc nhanh bằng tai hơn người sáng mắt tưởng, có người nghe ở tốc độ gấp đôi bình thường. Nhưng với thơ, ai cũng nên chậm lại, vì nhịp thơ mất đi khi đọc nhanh.
Thiết lập điện thoại cho người mới bắt đầu đọc văn bằng tai
Các bước dưới đây dành cho người thân giúp một người khiếm thị mới bắt đầu. Nên làm cùng nhau, chậm, để người dùng tự tay thao tác ngay từ đầu.
- Bật trình đọc màn hình trong phần cài đặt trợ năng của máy. Trước khi bật, cả hai nên cùng nghe phần hướng dẫn cử chỉ có sẵn, vì khi đã bật, cách chạm vào màn hình thay đổi hoàn toàn.
- Chọn giọng tiếng Việt, thử vài giọng để người dùng chọn giọng dễ nghe nhất với họ. Đặt tốc độ chậm hơn mặc định một chút trong tuần đầu.
- Tập các cử chỉ cơ bản: chạm để nghe, chạm hai lần để mở, vuốt để chuyển mục, cử chỉ để dừng đọc và đọc tiếp. Tập đến khi người dùng tự làm được mà không cần nhìn hướng dẫn.
- Cài một ứng dụng đọc sách điện tử có hỗ trợ trình đọc màn hình, và một ứng dụng chụp chữ. Thử với một trang sách in quen thuộc để người dùng hiểu cách căn camera.
- Tạo một thư mục sách đầu tiên với vài truyện ngắn quen thuộc, đã hết bản quyền hoặc mua bản chính thức. Truyện ngắn dễ bắt đầu hơn tiểu thuyết dài.
- Ghi lại các bước bằng giọng nói, ví dụ một tệp ghi âm hướng dẫn, để người dùng nghe lại khi quên. Hẹn một buổi sau một tuần để giải đáp vướng mắc.
Đừng vội cài trợ lý AI trò chuyện ngay buổi đầu. Khi người dùng đã quen đọc bằng trình đọc màn hình, việc thêm trợ lý để hỏi về tác phẩm sẽ tự nhiên hơn.
Thơ cần giọng người, văn xuôi dài có thể giao cho máy
Một cách chia việc hợp lý mà nhiều người nghe sách chia sẻ là: văn xuôi dài, nhất là tiểu thuyết vài trăm trang, nghe bằng giọng máy cũng được, vì chính câu chuyện kéo người nghe đi. Còn thơ, đặc biệt là thơ lục bát, thơ Đường luật, thì nên tìm bản do người thật đọc hoặc ngâm. Giọng ngâm thơ truyền thống, cách ngân nga của người đọc giỏi, là một phần của bài thơ mà giọng máy chưa làm được.
Với những bài thơ không có bản thu âm của người đọc, người khiếm thị có thể dùng giọng máy ở tốc độ chậm, nghe nhiều lần, và dùng chế độ đọc từng dòng để dừng sau mỗi câu. Người thân hoặc bạn đọc cũng có thể tự thu âm vài bài thơ yêu thích tặng người khiếm thị, một món quà đơn giản mà ý nghĩa.
Trợ lý AI có thể giúp thêm ở chỗ giải nghĩa từ cổ, điển cố, hay nói về hoàn cảnh sáng tác, những thứ người sáng mắt thường tra trong chú thích chân trang. Nhưng nhớ rằng nó có thể sai, và với những chi tiết quan trọng, nên kiểm lại qua sách chú giải đã được đọc to hoặc hỏi người am hiểu.
Quyền tiếp cận tác phẩm và bản quyền
Năm 2013, các nước thành viên Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới đã thông qua Hiệp ước Marrakesh, tạo điều kiện để tác phẩm đã công bố được chuyển sang định dạng dễ tiếp cận như chữ nổi, sách nói, sách điện tử đọc được cho người khiếm thị và người khuyết tật đọc chữ in, và trao đổi các bản đó giữa các nước. Việt Nam đã gia nhập hiệp ước này, và luật sở hữu trí tuệ có quy định ngoại lệ cho việc chuyển đổi tác phẩm phục vụ người khuyết tật. Chi tiết áp dụng cần kiểm văn bản hiện hành.
Với người dùng cá nhân, điều này có nghĩa là việc người khiếm thị dùng ứng dụng chụp và đọc to cuốn sách mình sở hữu để đọc riêng là cách dùng phù hợp với tinh thần của các quy định đó. Việc phát tán rộng rãi bản ghi âm hay bản quét của sách còn bản quyền ra ngoài phạm vi được phép lại là chuyện khác, có thể ảnh hưởng đến quyền của tác giả.
Khi dùng ứng dụng chụp chữ hay trợ lý AI, nên để ý rằng ảnh chụp có thể được gửi lên máy chủ để xử lý. Tránh chụp những giấy tờ có thông tin cá nhân như thư từ, sổ sách, giấy tờ ngân hàng bằng ứng dụng không rõ nguồn gốc. Với sách văn học thì rủi ro thấp, nhưng thói quen cẩn thận vẫn đáng giữ. Nếu dùng ứng dụng có tài khoản, đọc kỹ phần cài đặt quyền riêng tư cùng người dùng.
Câu hỏi thường gặp
Người khiếm thị có thể đọc sách in thường bằng điện thoại không?
Có. Ứng dụng chụp và đọc chữ cho phép chụp một trang sách in rồi đọc to nội dung. Độ chính xác phụ thuộc chất lượng in, ánh sáng và cách căn camera; một số ứng dụng có hướng dẫn bằng âm thanh để căn khung hình đúng trang.
Giọng đọc máy có đọc thơ hay được không?
Giọng máy hiện nay đọc văn xuôi khá ổn nhưng với thơ thường ngắt sai nhịp và đọc đều đều. Với thơ lục bát hay Đường luật, nên tìm bản do người đọc hoặc ngâm thu âm, hoặc nghe giọng máy ở tốc độ chậm, từng dòng một.
Nên bắt đầu từ công cụ nào cho người mới?
Bắt đầu từ trình đọc màn hình có sẵn trong điện thoại hoặc máy tính, tập thành thạo các cử chỉ cơ bản. Sau đó mới thêm ứng dụng đọc sách điện tử, ứng dụng chụp chữ, và cuối cùng là trợ lý AI trò chuyện.
Chụp sách để đọc riêng có vi phạm bản quyền không?
Theo tinh thần Hiệp ước Marrakesh mà Việt Nam đã gia nhập và ngoại lệ trong luật sở hữu trí tuệ, việc chuyển đổi tác phẩm để người khiếm thị tiếp cận được tạo điều kiện. Đọc riêng sách mình có là cách dùng phù hợp; phát tán rộng bản quét hay bản ghi âm sách còn bản quyền thì không nên.
Trợ lý AI mô tả tranh minh hoạ có chính xác không?
Thường mô tả được bố cục và đối tượng chính, nhưng có thể sai chi tiết hoặc tưởng tượng ra thứ không có. Với chi tiết quan trọng, ví dụ tranh minh hoạ có ý nghĩa với câu chuyện, nên hỏi thêm người sáng mắt để kiểm.
Sách chữ nổi còn cần thiết khi đã có giọng đọc máy không?
Vẫn cần. Chữ nổi cho trải nghiệm đọc chủ động, giúp nắm chính tả, cấu trúc câu và tự kiểm soát nhịp đọc, điều mà nghe bằng tai không thay được. Hai cách đọc bổ sung cho nhau tuỳ tác phẩm và hoàn cảnh.