Mỗi trường phái phê bình văn học giống một cặp kính: đeo vào thì một vài chi tiết trong tác phẩm sáng rực lên, vài chi tiết khác mờ đi. Không cặp kính nào cho thấy tất cả, và người đọc giỏi là người biết lúc nào nên đổi kính.
Bài này giới thiệu tám lối phê bình thường gặp trong sách vở và giảng đường, nói ở mức người đọc phổ thông dùng được. Mỗi trường phái kèm một câu hỏi chính và một gợi ý thử với tác phẩm Việt Nam quen thuộc. Phần sau bày cách nhờ AI đóng vai từng trường phái để đọc lại cùng một truyện, và những chỗ cần cẩn thận khi làm vậy. Lưu ý: đây là bức tranh rút gọn, bên trong mỗi trường phái còn nhiều tranh luận.
Vì sao phê bình chia thành nhiều trường phái
Phê bình theo kiểu nói về đời tác giả, thời đại, rồi khen một vài câu hay đã có từ lâu. Sang thế kỷ 20, cùng với sự phát triển của ngôn ngữ học, tâm lý học, xã hội học và các phong trào xã hội, giới nghiên cứu bắt đầu hỏi những câu rất khác về văn chương. Có người muốn khoa học hoá việc đọc, chỉ xét văn bản. Có người muốn đặt văn chương vào quan hệ quyền lực giữa các giới, các dân tộc. Có người chuyển trọng tâm sang người đọc.
Kết quả là một loạt trường phái nối tiếp, vừa kế thừa vừa phản bác nhau. Trường phái sau thường ra đời khi thấy trường phái trước bỏ sót một điều. Phê bình mới phản ứng với lối đọc nặng tiểu sử; lý thuyết tiếp nhận phản ứng với lối coi văn bản là khép kín; phê bình hậu thuộc địa chỉ ra rằng nhiều tác phẩm kinh điển phương Tây nhìn các dân tộc khác qua con mắt kẻ đi chinh phục.
Với người đọc không làm nghiên cứu, biết các trường phái không phải để xếp mình vào phe nào. Ích lợi thực tế là có thêm nhiều câu hỏi để đặt ra cho một cuốn sách. Đọc lại một truyện quen bằng một câu hỏi mới thường cho cảm giác như gặp lại người bạn cũ ở một khía cạnh chưa biết.
Tám trường phái và câu hỏi chính của mỗi trường phái
Bảng dưới xếp gần theo thời gian xuất hiện. Năm tháng chỉ ghi khi đã chắc; phần lớn trường phái hình thành dần qua nhiều thập niên chứ không có ngày ra đời cụ thể.
| Trường phái | Câu hỏi chính | Thử với tác phẩm quen |
|---|---|---|
| Chủ nghĩa hình thức Nga (thập niên 1910–1920) | Điều gì làm cho ngôn ngữ trở thành văn chương, thủ pháp nào làm điều quen hoá lạ | Cách Nguyễn Tuân dùng chữ khiến cảnh quen trở nên như mới thấy lần đầu |
| Phê bình mới Anh – Mỹ (khoảng 1930–1950) | Văn bản tự nó tổ chức nghĩa thế nào qua hình ảnh, nghịch lý, mỉa mai | Đọc chậm một bài thơ ngắn, theo dõi từng hình ảnh lặp và đối |
| Chủ nghĩa cấu trúc | Những mô hình, những cặp đối lập nào nằm dưới bề mặt câu chuyện | Truyện cổ tích Tấm Cám có thể sắp theo những chức năng lặp lại nào |
| Phê bình phân tâm học | Ham muốn, nỗi sợ, vô thức của nhân vật và của văn bản lộ ra ở đâu | Những giấc mơ, cơn say, lời chửi của Chí Phèo nói gì về điều bị dồn nén |
| Phê bình nữ quyền | Phụ nữ được kể và được nhìn ra sao, ai có quyền lên tiếng | Thơ Hồ Xuân Hương và cách người đọc các thời diễn giải giọng thơ ấy |
| Phê bình hậu thuộc địa | Quan hệ giữa kẻ thống trị và người bị trị in dấu thế nào trong văn bản | Hình ảnh người bản xứ và người Tây trong văn xuôi Việt thời thuộc Pháp |
| Phê bình sinh thái | Thiên nhiên được đặt ở vị trí nào: phông nền, nhân vật hay đối tượng bị khai thác | Rừng, sông, đất trong văn xuôi viết về miền núi |
| Lý thuyết tiếp nhận | Người đọc ở mỗi thời mang chờ đợi gì đến tác phẩm và nghĩa thay đổi ra sao | Truyện Kiều được khen chê khác nhau qua từng giai đoạn |
Còn nhiều hướng khác như phê bình xã hội học, phê bình mác-xít, giải cấu trúc, phê bình văn hoá. Tám dòng trên chỉ là những cặp kính hay được nhắc khi bắt đầu.
Nhóm hướng vào văn bản: hình thức, phê bình mới, cấu trúc
Chủ nghĩa hình thức Nga. Nhóm học giả Nga đầu thế kỷ 20 muốn tìm cái riêng của văn chương. Viktor Shklovsky đưa ra khái niệm thường dịch là "lạ hoá": nghệ thuật làm cho sự vật quen thuộc trở nên lạ, buộc người đọc nhìn chậm lại. Khi đọc một đoạn tả, bạn có thể hỏi nhà văn đã làm gì để cảnh ấy không trôi tuột qua mắt.
Phê bình mới. Các nhà phê bình Anh – Mỹ đề cao lối đọc kỹ từng câu chữ, coi văn bản là một chỉnh thể tự đủ. Hai học giả W. K. Wimsatt và Monroe Beardsley phê phán việc lấy ý định tác giả làm thước đo nghĩa, gọi đó là một ngộ nhận. Ưu điểm của lối này là tập luyện con mắt; hạn chế là dễ cắt tác phẩm khỏi lịch sử.
Chủ nghĩa cấu trúc. Lấy cảm hứng từ ngôn ngữ học, lối này tìm những cấu trúc chung dưới vô số câu chuyện. Vladimir Propp trong Hình thái học truyện cổ tích (1928) phân tích truyện cổ tích thần kỳ Nga thành một chuỗi chức năng lặp lại. Người đọc Việt thử áp dụng sẽ thấy truyện cổ tích nhà mình cũng có những mô thức như nhân vật bị hãm hại, được giúp đỡ, vượt thử thách, được đền đáp.
Điểm chung của nhóm này. Cả ba đều bảo người đọc nhìn vào chính văn bản trước khi tìm lời giải ngoài văn bản. Đây là bài tập tốt nhất cho người hay vội kết luận về "tư tưởng tác phẩm" mà chưa đọc kỹ câu chữ.
Nhóm hướng ra ngoài: phân tâm, nữ quyền, hậu thuộc địa, sinh thái
Phê bình phân tâm học. Dựa trên ý tưởng của Freud và những người kế tiếp về vô thức, dồn nén, giấc mơ. Áp dụng vào văn chương, người đọc chú ý đến những chỗ lặp lại khó hiểu, những hình ảnh ám ảnh, những lời nói lỡ. Cần dè dặt: lối này dễ biến thành chẩn đoán bệnh cho nhân vật hoặc cho nhà văn, một việc không ai có đủ căn cứ để làm.
Phê bình nữ quyền. Hỏi văn chương nhìn phụ nữ thế nào và phụ nữ viết thế nào. Hai văn bản thường được nhắc là Một căn phòng riêng của Virginia Woolf (1929) và Giới tính thứ hai của Simone de Beauvoir (1949). Đọc lại văn học Việt theo hướng này, bạn sẽ để ý những nhân vật nữ ít được trao lời thoại, hoặc những người kể nữ hiếm hoi.
Phê bình hậu thuộc địa. Cuốn Đông phương học của Edward Said (1978) thường được coi là mốc quan trọng. Lối đọc này soi xem văn chương của nước đi chiếm thuộc địa vẽ hình ảnh người bản xứ ra sao, và văn chương của dân tộc từng bị đô hộ trả lời lại thế nào. Với người Việt, đây là cặp kính rất gần, vì văn học hiện đại của ta lớn lên đúng trong thời thuộc Pháp.
Phê bình sinh thái. Hướng đi phát triển mạnh từ cuối thế kỷ 20, hỏi về quan hệ giữa con người và thiên nhiên trong văn chương. Khi đọc một truyện miền núi, thay vì chỉ coi núi rừng là khung cảnh, bạn thử hỏi núi rừng có tiếng nói không, bị đối xử như thế nào.
Nhờ AI đóng vai từng trường phái để đọc lại một truyện
Bài tập này giúp bạn cảm được sự khác nhau giữa các cặp kính nhanh hơn đọc định nghĩa. Chọn một truyện ngắn đã hết bản quyền, ví dụ Chí Phèo của Nam Cao, và bạn đã đọc trọn.
- Viết trước nửa trang cảm nhận của riêng bạn về truyện, chưa tra gì cả. Đây là mốc để so về sau.
- Hỏi AI: "Hãy đọc truyện Chí Phèo của Nam Cao theo lối phê bình nữ quyền. Nêu ba câu hỏi chính lối đọc này đặt ra, mỗi câu dẫn một chi tiết có thật trong truyện. Nếu không chắc chi tiết, hãy nói rõ là không chắc."
- Lặp lại với hai trường phái khác, ví dụ phân tâm học và hậu thuộc địa. Giữ nguyên cách hỏi để so sánh công bằng.
- Mở bản in ra, kiểm từng chi tiết AI dẫn. Đánh dấu chi tiết đúng, chi tiết sai, chi tiết bị thêm thắt.
- Tự trả lời: cặp kính nào làm sáng ra điều mình chưa thấy, cặp kính nào gượng ép với truyện này. Ghi lại lý do.
- Cuối cùng, nhờ AI phản biện chính đoạn ghi chú vừa viết, yêu cầu nó chỉ ra chỗ bạn đang áp đặt lý thuyết lên văn bản.
Bạn sẽ nhận ra không phải trường phái nào cũng hợp với mọi tác phẩm. Có truyện mở ra rất nhiều khi đọc theo nữ quyền, có truyện gần như không cho thêm gì. Nhận ra sự không hợp ấy cũng là một kết quả đọc.
Những cái bẫy khi dùng lý thuyết phê bình
Bẫy thứ nhất là dán nhãn thay cho đọc. Viết "đọc theo phân tâm học thì đây là mặc cảm" rồi dừng lại là chưa nói được gì. Lý thuyết chỉ có ích khi nó dẫn bạn tới những chi tiết cụ thể và giải thích được vì sao chúng nằm ở đó. Nếu bỏ tên trường phái đi mà đoạn phân tích vẫn đứng được nhờ chi tiết, đó là phân tích tốt.
Bẫy thứ hai là ép tác phẩm vào khuôn. Có những tác phẩm không cần một lý thuyết lớn mới hiểu được, và cố đeo cặp kính hậu hiện đại cho một bài ca dao có khi chỉ làm mờ cái giản dị đáng quý. Người đọc có kinh nghiệm thường bắt đầu từ văn bản, thấy chỗ khó hiểu rồi mới tìm đến lý thuyết phù hợp, chứ không đi chiều ngược lại.
Bẫy thứ ba đến từ AI. Chatbot sẵn sàng viết một trang "đọc theo trường phái X" cho bất kỳ tác phẩm nào, kể cả tác phẩm nó chỉ biết qua tên. Đoạn văn sinh ra nghe có vẻ học thuật nhưng có thể gán cho truyện những cảnh không có thật, hoặc gán cho một học giả nhận định họ chưa từng viết. Khi đọc bản phân tích do AI làm, hãy coi nó như bài của một sinh viên chưa đọc kỹ: có ý đáng nghe, nhưng phải đối chiếu từng chi tiết.
Cuối cùng, đừng quên rằng các trường phái vẫn đang được tranh luận. Tên một nhà lý luận, năm một cuốn sách hay một câu trích nổi tiếng nên được kiểm lại trong giáo trình, từ điển thuật ngữ hoặc bản dịch có ghi người dịch.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên bắt đầu với trường phái phê bình nào?
Lối đọc gần văn bản như phê bình mới hoặc chủ nghĩa hình thức là điểm khởi đầu tốt, vì nó rèn thói quen đọc kỹ câu chữ. Khi đã quen nhìn chi tiết, bạn sẽ dễ tiếp cận các hướng như nữ quyền hay hậu thuộc địa mà không biến chúng thành nhãn dán.
Một bài phê bình có thể dùng nhiều trường phái cùng lúc không?
Có, và rất thường gặp. Người viết có thể đọc kỹ văn bản theo lối hình thức rồi mở rộng sang bối cảnh xã hội. Điều cần tránh là trộn lộn xộn các thuật ngữ mà không cho thấy chúng phục vụ lập luận nào.
Phê bình nữ quyền có phải chỉ dành cho tác phẩm viết về phụ nữ?
Không. Lối đọc này có thể áp dụng cho cả truyện gần như không có nhân vật nữ, bằng cách hỏi vì sao phụ nữ vắng mặt, ai được kể và ai bị im lặng. Nó cũng xem xét cách các nhân vật nam được xây dựng theo những chuẩn mực giới.
AI có đọc được theo các trường phái một cách đáng tin không?
AI nắm được khung ý tưởng chung của các trường phái khá tốt nên hữu ích để gợi câu hỏi. Nhưng khi áp vào tác phẩm cụ thể, nó hay bịa chi tiết hoặc gán nhận định cho học giả. Luôn kiểm chi tiết với bản in và kiểm tên người, tên sách với nguồn có uy tín.
Học các trường phái phê bình có làm mất cảm xúc khi đọc không?
Có người lo như vậy, nhưng thường điều ngược lại xảy ra: hiểu vì sao một đoạn văn làm mình xúc động khiến lần đọc sau sâu hơn. Mẹo là đọc lần đầu cho trọn cảm xúc, để lý thuyết cho lần đọc thứ hai.
Có cần đọc sách gốc của các nhà lý luận không?
Không bắt buộc với người đọc phổ thông. Một cuốn nhập môn lý thuyết văn học có uy tín đã đủ để hiểu ý chính. Nếu muốn đi sâu một trường phái, hãy tìm bản dịch tiếng Việt có ghi rõ người dịch, có chú thích, và đọc kèm phần giới thiệu của người biên soạn.