Điểm nhìn trần thuật là vị trí từ đó câu chuyện được nhìn và được kể; nó quyết định người đọc biết gì, không biết gì, và tin ai. Hai truyện có cùng cốt truyện nhưng khác điểm nhìn có thể để lại hai cảm giác ngược nhau, bởi người đọc chỉ thấy thế giới qua ô cửa mà nhà văn mở ra.
Bài này đi xa hơn phần nhận biết ngôi kể quen thuộc ở trường. Bạn sẽ gặp sự phân biệt giữa người kể và người nhìn, kiểu người kể không đáng tin trong tiểu thuyết hiện đại, lối lời nửa trực tiếp mà Nam Cao dùng rất tinh, và một bài tập dùng AI để cảm nhận điểm nhìn bằng cách viết lại một cảnh từ vị trí khác. Ví dụ chọn từ những tác phẩm đã được in và giảng dạy rộng rãi.
Ai kể và ai nhìn: hai câu hỏi khác nhau
Thói quen phổ biến là gộp mọi thứ vào chữ "ngôi kể": ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba. Nhưng nhà nghiên cứu Pháp Gérard Genette, trong phần bàn về diễn ngôn tự sự ở tập Figures III (1972), chỉ ra rằng cần tách hai câu hỏi. Câu thứ nhất: ai đang cất lời kể. Câu thứ hai: câu chuyện được nhìn qua cảm nhận của ai. Ông gọi câu thứ hai là tiêu điểm hoá, trong tiếng Việt cũng thường gọi là điểm nhìn.
Tách như vậy để thấy một hiện tượng rất hay gặp: người kể ở ngôi thứ ba, đứng ngoài truyện, nhưng lại nhìn mọi thứ qua mắt một nhân vật. Hai đứa trẻ của Thạch Lam là ví dụ quen. Lời kể không xưng ngôi thứ nhất, vậy mà phố huyện lúc chiều tàn, tiếng muỗi vo ve, ngọn đèn con của chị Tí, chuyến tàu đêm vụt qua đều hiện lên qua cảm giác của Liên. Người đọc biết Liên buồn, mơ hồ nhớ Hà Nội, nhưng hầu như không được biết các nhân vật khác nghĩ gì.
Khi đọc một truyện, bạn thử hỏi hai câu đó riêng rẽ. Thường câu trả lời lý giải được vì sao truyện để lại ấn tượng như vậy. Ở Hai đứa trẻ, chính việc khoá chặt điểm nhìn vào Liên khiến nỗi buồn mênh mang không có nguyên nhân rõ ràng mà vẫn thấm, vì người đọc cảm cùng một cô bé chứ không được nghe ai giải thích.
Các kiểu điểm nhìn thường gặp
Thuật ngữ trong sách tiếng Việt chưa hoàn toàn thống nhất, nên bảng dưới dùng cách gọi phổ thông kèm cách hiểu. Khi đọc giáo trình, bạn có thể gặp tên gọi khác cho cùng một kiểu.
| Kiểu điểm nhìn | Người đọc biết được gì | Hiệu quả thường thấy |
|---|---|---|
| Toàn tri, người kể biết hết | Ý nghĩ của nhiều nhân vật, quá khứ và cả tương lai của họ | Bức tranh rộng, người kể dễ bình luận, dễ tạo khoảng cách |
| Bên trong một nhân vật | Chỉ những gì nhân vật đó thấy, nghe, nghĩ | Gần gũi, nhiều khoảng trống, người đọc tự suy đoán về người khác |
| Bên trong nhiều nhân vật luân phiên | Cùng sự việc qua nhiều con mắt | So sánh, nghi vấn, thấy sự thật bị chia mảnh |
| Bên ngoài, như ống kính | Hành động và lời nói, không có ý nghĩ | Lạnh, tiết chế, buộc người đọc tự hiểu tâm lý qua chi tiết |
| Người kể xưng ngôi thứ nhất | Những gì người kể biết và chọn kể, kèm cách hiểu của họ | Thân mật, nhưng giới hạn và có thể thiên lệch |
Nhiều tác phẩm lớn không giữ một kiểu từ đầu đến cuối mà dịch chuyển điểm nhìn rất mềm, có khi ngay trong một đoạn. Nhận ra chỗ chuyển ấy là một trong những niềm vui của đọc chậm.
Khi người kể biết ít hơn người đọc
Lão Hạc của Nam Cao được kể bởi ông giáo, một người hàng xóm xưng ngôi thứ nhất. Mọi điều về lão Hạc, từ chuyện bán con chó Vàng đến cái chết dữ dội ở cuối truyện, đều đến với người đọc qua những gì ông giáo thấy, nghe và đoán. Điều quan trọng là ông giáo có lúc đoán sai. Khi nghe Binh Tư nói lão Hạc xin bả chó, ông giáo đã ngờ rằng con người đáng kính ấy cũng sa ngã. Chỉ đến cuối truyện, cả ông giáo lẫn người đọc mới hiểu lão xin bả để làm gì.
Chính giới hạn của người kể tạo ra cú lặng người ở kết thúc. Nếu Nam Cao kể bằng điểm nhìn toàn tri, cho người đọc biết từ đầu ý định của lão Hạc, truyện vẫn buồn nhưng mất đi khoảnh khắc ông giáo nhận ra mình đã nghĩ oan một người. Khoảnh khắc ấy biến truyện từ câu chuyện về một ông già nghèo thành câu chuyện về cách con người hiểu nhau, và hiểu lầm nhau.
Đây là bài học chung về điểm nhìn hạn tri: người kể không cần nói dối mới làm người đọc hiểu sai. Họ chỉ cần thật thà kể những gì họ biết, trong khi họ biết chưa đủ. Khi đọc truyện có người kể là một nhân vật, hãy luôn tự hỏi người này có lý do gì để thấy sai, hoặc có điều gì họ không thể biết.
Người kể không đáng tin
Khái niệm. Wayne Booth đưa ra thuật ngữ này trong The Rhetoric of Fiction (1961) để chỉ người kể mà lời kể lệch với giá trị và sự thật mà toàn bộ tác phẩm ngầm cho thấy. Người đọc nhận ra độ lệch qua những chi tiết người kể vô tình để lộ.
Không đáng tin vì tự lừa mình. Trong Tàn ngày để lại của Kazuo Ishiguro, người quản gia Stevens kể về đời mình bằng giọng đĩnh đạc, tự hào về sự tận tuỵ. Người đọc dần thấy những điều ông né tránh: tình cảm bị bỏ lỡ, sự mù quáng trước sai lầm của chủ. Ông không nói dối trắng trợn, ông chỉ không dám nhìn thẳng.
Không đáng tin vì giới hạn nhận thức. Phần đầu Âm thanh và cuồng nộ của William Faulkner được kể qua Benjy, một người khuyết tật trí tuệ, nên thời gian đảo lộn, sự việc rời rạc. Người đọc phải tự ghép lại câu chuyện từ những mảnh cảm giác.
Nhiều lời kể chọi nhau. Truyện Trong rừng trúc của Akutagawa Ryūnosuke đặt cạnh nhau nhiều lời khai về cùng một cái chết, mỗi lời một khác, và không cho người đọc phán quyết cuối cùng. Câu hỏi "ai nói thật" nhường chỗ cho câu hỏi "vì sao mỗi người cần kể như vậy".
Đọc người kể không đáng tin thế nào. Theo dõi chỗ lời kể tự mâu thuẫn, chỗ nhân vật khác phản ứng khác hẳn điều người kể mô tả, chỗ người kể vội vã giải thích hoặc lảng sang chuyện khác. Ghi những chỗ đó ra lề sách, bạn sẽ thấy một câu chuyện thứ hai nằm dưới câu chuyện được kể.
Lời nửa trực tiếp: giọng người kể hoà vào ý nghĩ nhân vật
Có một kỹ thuật làm mờ ranh giới giữa người kể và nhân vật, trong tiếng Việt hay gọi là lời nửa trực tiếp, sách nước ngoài gọi là lời gián tiếp tự do. Câu văn vẫn ở ngôi thứ ba, không có dấu ngoặc kép, không có "hắn nghĩ rằng", nhưng nhịp điệu và cách dùng từ lại là của nhân vật. Gustave Flaubert trong Bà Bovary thường được nhắc như người dùng kỹ thuật này rất có chủ ý.
Nam Cao là bậc thầy của lối viết này trong văn xuôi Việt. Ở đoạn Chí Phèo tỉnh rượu sau đêm gặp Thị Nở, nhiều câu văn vừa như người kể đang tả, vừa như chính Chí đang nghĩ. Câu "hắn thèm lương thiện" đứng ở ranh giới đó: nó là lời người kể, nhưng sức nóng của nó là khao khát của nhân vật. Người đọc không đứng ngoài quan sát Chí nữa mà bị kéo vào bên trong hắn, rồi lại bị đẩy ra khi giọng kể lạnh trở lại.
Khi đọc, dấu hiệu nhận ra lời nửa trực tiếp là những câu cảm thán, câu hỏi tu từ, từ ngữ khẩu ngữ đột ngột xuất hiện trong lời người kể vốn bình thản. Thử đọc to đoạn văn và hỏi: câu này nghe như ai đang nói. Nếu câu trả lời là "vừa người kể vừa nhân vật", bạn đã gặp đúng kỹ thuật ấy. Nó lý giải vì sao văn Nam Cao vừa tỉnh táo vừa đầy thương cảm.
Bài tập đổi điểm nhìn cùng AI
Cách nhanh nhất để cảm được điểm nhìn là thấy cùng một cảnh được kể từ nhiều vị trí. Bạn tự viết một đoạn cảnh ngắn của riêng mình, không dùng văn bản còn bản quyền của người khác.
- Viết một đoạn khoảng mười câu, ví dụ giả định: một bà cụ bán nước chè ở đầu ngõ chứng kiến hai người cãi nhau. Kể ở ngôi thứ ba, toàn tri.
- Nhờ AI: "Hãy viết lại đoạn sau theo điểm nhìn bên trong bà cụ, chỉ được dùng những gì bà thấy và nghe, không biết ý nghĩ của hai người kia." Dán đoạn của bạn vào sau.
- Tiếp tục: "Viết lại lần nữa theo điểm nhìn bên ngoài như ống kính, không có ý nghĩ của ai." Rồi: "Viết theo một người kể không đáng tin, là một trong hai người cãi nhau, muốn mình có lý."
- Đặt bốn bản cạnh nhau. Gạch dưới những thông tin có trong bản này mà biến mất ở bản kia. Đó chính là thứ điểm nhìn quyết định.
- Hỏi lại AI: "Ở bản người kể không đáng tin, những chi tiết nào để lộ cho người đọc biết người này đang thiên vị?" Đối chiếu với nhận xét của chính bạn.
- Quay lại một truyện bạn yêu thích và tự hỏi: nếu truyện này đổi điểm nhìn, điều gì mất đi.
AI làm tốt phần viết lại kỹ thuật, nhưng giữ vai trò người đánh giá cho chính bạn. Bản viết lại của máy thường đều đều và hay quên giới hạn điểm nhìn ở giữa đoạn, chính những chỗ quên ấy lại là bài tập tốt để luyện mắt.
Chỗ AI hay nhầm khi bàn về điểm nhìn
Khi nhờ chatbot phân tích điểm nhìn của một tác phẩm cụ thể, đây là những lỗi đáng để ý.
- Gộp ngôi kể với điểm nhìn. AI thường kết luận "truyện kể ở ngôi thứ ba nên là điểm nhìn toàn tri", bỏ qua trường hợp ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn khoá vào một nhân vật.
- Nhớ sai người kể. Với tác phẩm ít phổ biến, AI có thể nhầm truyện được kể bởi nhân vật nào. Mở sách kiểm vài trang đầu là biết.
- Bịa câu dẫn chứng. Câu trích để minh hoạ lời nửa trực tiếp rất dễ bị dựng lại sai chữ. Chỉ dùng câu trích bạn đã đối chiếu với bản in có uy tín.
- Gán thuật ngữ cho sai người. Tên các nhà tự sự học và năm sách của họ là vùng dễ lẫn. Kiểm với giáo trình tự sự học hoặc từ điển thuật ngữ văn học.
- Phán quá chắc về người kể không đáng tin. Có những tác phẩm mà giới phê bình còn tranh luận người kể có đáng tin hay không. AI hay trình bày một cách đọc như sự thật duy nhất.
Một mẹo nhỏ: luôn thêm vào câu lệnh lời dặn "nếu không chắc chi tiết nào trong tác phẩm, hãy nói rõ là không chắc". Lời dặn này không bảo đảm hết sai, nhưng giúp bạn biết chỗ nào cần kiểm trước.
Câu hỏi thường gặp
Điểm nhìn và ngôi kể có phải là một không?
Không hoàn toàn. Ngôi kể cho biết ai cất lời, còn điểm nhìn cho biết câu chuyện được cảm nhận qua ai. Một truyện kể ở ngôi thứ ba vẫn có thể nhìn mọi việc qua mắt một nhân vật duy nhất, như cách Hai đứa trẻ nhìn phố huyện qua Liên.
Người kể ngôi thứ nhất có luôn là người kể không đáng tin không?
Không. Người kể ngôi thứ nhất luôn có giới hạn vì chỉ biết những gì mình trải qua, nhưng phần lớn vẫn kể thật lòng. Gọi là không đáng tin khi tác phẩm cho người đọc thấy lời kể lệch có hệ thống so với sự thật hoặc giá trị mà tác phẩm ngầm khẳng định.
Làm sao biết một đoạn văn là lời nửa trực tiếp?
Hãy tìm những câu ở ngôi thứ ba nhưng mang cảm xúc, từ ngữ hoặc câu hỏi rất riêng của nhân vật, không có dấu ngoặc kép hay cụm từ dẫn như nhân vật nghĩ rằng. Đọc to đoạn văn và tự hỏi giọng ấy thuộc về ai sẽ giúp bạn nhận ra.
Văn học dân gian có điểm nhìn không?
Có, dù không phức tạp như tiểu thuyết hiện đại. Truyện cổ tích thường dùng người kể đứng ngoài, biết khá nhiều và phân định rõ thiện ác. Chính sự đơn giản ấy là một lựa chọn điểm nhìn, phù hợp với lối kể truyền miệng và mục đích răn dạy.
Có nên nhờ AI xác định điểm nhìn của một truyện không?
Có thể dùng để có gợi ý ban đầu, nhưng cần kiểm lại bằng chính văn bản. AI hay gộp ngôi kể với điểm nhìn và có thể nhớ sai chi tiết. Tốt nhất là bạn tự xác định trước, sau đó nhờ AI phản biện để thấy chỗ mình bỏ sót.
Đọc người kể không đáng tin có làm truyện khó hiểu hơn không?
Lần đầu có thể thấy rối, nhưng đó là cái khó có chủ ý. Người đọc được mời tham gia dựng lại sự thật thay vì chỉ nghe kể. Đọc lại lần hai, khi đã biết kết, bạn sẽ thấy nhà văn gài sẵn rất nhiều dấu hiệu từ những trang đầu.