Đọc thơ thành tiếng là đọc to một bài thơ với tốc độ chậm hơn nói chuyện, ngắt theo nhịp của câu thơ và theo nghĩa, để tai nghe được vần, nhịp và những khoảng lặng mà mắt đọc thầm thường bỏ qua. Không cần giọng hay, không cần ngâm theo làn điệu; chỉ cần đọc chậm, rõ và hiểu mình đang đọc gì.
Bài này dành cho người yêu thơ muốn đọc to cho mình nghe, cho gia đình hoặc trong câu lạc bộ đọc. Bạn sẽ thấy vì sao đọc thành tiếng làm thơ sống lại, đọc to khác ngâm thơ và khác kiểu đọc diễn cảm ở trường thế nào, cách chuẩn bị một bài, cách ngắt nhịp theo từng thể thơ, những đoạn văn xuôi đáng đọc to, cách tổ chức một buổi đọc thơ, và chỗ giọng đọc máy giúp được hay không.
Vì sao đọc thành tiếng làm thơ sống lại
Thơ ra đời trước chữ viết. Ca dao, dân ca Việt Nam vốn được hát, được hò, được ru, và chỉ về sau mới được chép lại. Thơ chữ Hán, chữ Nôm của người xưa cũng thường được ngâm vịnh thành tiếng chứ không chỉ đọc bằng mắt. Ngay cả thơ hiện đại, khi Thơ mới xuất hiện những năm 1930, nhiều bài cũng được đọc trong các buổi bình thơ, truyền miệng trước khi người ta tìm đọc trong sách. Đọc thơ thành tiếng, vì vậy, là trả bài thơ về môi trường gốc của nó.
Tiếng Việt có sáu thanh điệu, và thơ Việt, nhất là thơ cách luật, khai thác sự luân phiên bằng trắc như một thứ nhạc. Khi đọc thầm, phần nhạc ấy chỉ vang mờ trong đầu. Khi đọc thành tiếng, bạn nghe được câu lục bát êm ra sao, câu thơ nhiều thanh trắc gắt ra sao, và vì sao một chữ đặt ở cuối dòng lại nặng hơn những chữ khác.
Đọc thành tiếng cũng buộc bạn quyết định. Mắt có thể lướt qua một dòng mà không cần chọn ngắt ở đâu; miệng thì phải chọn. Mỗi lựa chọn ngắt nhịp là một cách hiểu bài thơ. Hai người đọc cùng một bài với hai cách ngắt khác nhau đôi khi làm nổi lên hai nghĩa khác nhau, và đó là một cửa vào thảo luận rất tốt.
Đọc to khác ngâm thơ và khác đọc diễn cảm ở trường
Ngâm thơ là một nghệ thuật trình diễn riêng. Người ngâm kéo dài âm tiết theo làn điệu truyền thống, có khi kèm nhạc cụ. Đây là di sản quý, cần học công phu, và không phải điều kiện để đọc thơ. Người đọc bình thường không cần bắt chước giọng ngâm.
Đọc diễn cảm ở trường hay bị cường điệu. Nhiều người còn nhớ kiểu đọc lên giọng xuống giọng, nhấn mạnh từng chữ cảm thán, như thể phải làm cho cảm xúc lộ ra hết. Lối đọc đó dễ khiến bài thơ nghe giả. Thơ hay thường chứa cảm xúc trong chữ; người đọc chỉ cần để chữ tự làm việc của nó.
Đọc to tự nhiên gần với nói chuyện chậm. Giọng gần giọng thường ngày, tốc độ chậm hơn khoảng một nửa, ngắt rõ ở cuối dòng và ở dấu câu, dừng lâu hơn giữa các khổ. Cảm xúc đến từ nhịp và khoảng lặng hơn là từ âm lượng.
Đọc cho mình nghe khác đọc cho người khác nghe. Đọc một mình, bạn có thể dừng lại, đọc lại một dòng nhiều lần. Đọc cho nhóm, bạn cần đọc liền mạch, rõ hơn, và nên đọc bài hai lần để người nghe có lần thứ hai bắt kịp những gì lần đầu bỏ lỡ.
Chuẩn bị một bài thơ trước khi đọc to
Một bài thơ ngắn cần khoảng mười lăm phút chuẩn bị. Bài dài hơn, nhất là đọc cho nhóm, nên chuẩn bị từ hôm trước.
- Đọc thầm hai lần. Lần đầu để hiểu, lần sau để nghe nhịp trong đầu.
- Tra những từ chưa chắc. Từ cổ, từ địa phương, từ Hán Việt, cách phát âm tên riêng. Đọc sai một từ quan trọng làm người nghe khựng lại.
- Đánh dấu chỗ ngắt bằng bút chì. Một gạch chéo cho ngắt ngắn, hai gạch cho ngắt dài. Chú ý những chỗ câu thơ vắt sang dòng sau mà nghĩa chưa dứt.
- Đánh dấu chỗ lấy hơi. Thường ở cuối khổ hoặc ở dấu chấm. Tránh lấy hơi giữa một cụm từ, vì tiếng thở chen giữa làm vỡ nghĩa của cả dòng.
- Chọn một hai chữ để dừng lâu hơn. Thường là chữ mang hình ảnh trung tâm hoặc chữ ở cuối khổ. Đừng nhấn quá nhiều chữ, nhấn hết thì không chữ nào nổi.
- Đọc to thử một lượt thật chậm. Chậm hơn bạn nghĩ là cần. Hầu hết người đọc lần đầu đều đọc quá nhanh.
- Nghe lại nếu có thể. Ghi âm bằng điện thoại và nghe, để ý chỗ nào vội, chỗ nào giọng đều đều.
- Đọc lần cuối như đang kể cho một người ngồi đối diện. Hình dung người nghe cụ thể giúp giọng tự nhiên hơn.
Ngắt nhịp theo từng thể thơ
Bảng dưới gợi ý nhịp phổ biến của các thể thơ hay gặp. Đây là nhịp thường gặp, không phải luật cứng; nhiều câu thơ hay chính là chỗ nhà thơ cố ý phá nhịp quen, và khi đó người đọc nên đi theo nghĩa.
| Thể thơ | Nhịp thường gặp | Lưu ý khi đọc to |
|---|---|---|
| Lục bát | Nhịp chẵn, thường 2/2/2 ở câu sáu và 2/2/2/2 ở câu tám | Giữ êm, đừng ngắt gắt; để ý chữ thứ sáu câu lục vần với chữ thứ sáu câu bát |
| Song thất lục bát | Hai câu bảy chữ thường ngắt 3/4, tiếp theo một cặp lục bát | Hai câu bảy chữ có âm hưởng dồn dập, ngâm ngợi hơn cặp lục bát theo sau |
| Thất ngôn (bảy chữ) | Thường 4/3, có khi 2/2/3 | Dừng rõ cuối mỗi câu, nhất là bài tứ tuyệt chỉ bốn câu |
| Thơ tám chữ, thơ Mới | Linh hoạt, thường 3/2/3 hoặc 3/5 | Đi theo nghĩa và dấu câu, câu dài cần lấy hơi trước |
| Thơ tự do | Theo dòng và dấu câu do nhà thơ đặt | Chỗ xuống dòng là một khoảng ngắt dù không có dấu câu |
| Thơ văn xuôi | Theo câu văn | Đọc gần văn xuôi nhưng chậm, dừng lâu giữa các đoạn |
Với thơ tự do, câu hỏi hữu ích nhất là: vì sao nhà thơ xuống dòng ở đây? Đọc to và dừng một nhịp ở mỗi chỗ xuống dòng thường làm lộ ra những nhấn nhá mà đọc liền một mạch sẽ mất.
Đọc to văn xuôi: những đoạn đáng đọc
Không phải đoạn văn xuôi nào cũng hợp để đọc to, nhưng một số đoạn đọc thành tiếng thì hay hơn hẳn đọc thầm:
- Đoạn mở đầu của truyện ngắn. Nhiều truyện ngắn Việt Nam có câu mở đầu được chăm chút như thơ, đọc to giúp nghe được giọng của người kể ngay từ đầu.
- Đoạn tả cảnh có nhịp. Những đoạn tả cảnh chiều tối, cảnh sông nước trong văn Thạch Lam, Nguyễn Tuân có nhịp câu rất rõ, đọc to là nghe ra.
- Đoạn đối thoại sắc. Đọc to giúp nghe được giọng từng nhân vật, nhất là những đoạn trào phúng trong văn Vũ Trọng Phụng.
- Đoạn độc thoại nội tâm. Đọc chậm, giọng thấp, cho người nghe cảm giác như đang nghe nhân vật nghĩ.
- Đoạn kết. Đọc to đoạn kết cho nhóm sau khi mọi người đã đọc xong là một cách khép lại buổi thảo luận rất tốt.
Với văn xuôi, đoạn đọc to nên ngắn, khoảng một đến ba phút. Đọc dài hơn, người nghe dễ mất tập trung, nhất là khi họ không có văn bản trước mặt.
Tổ chức một buổi đọc thơ trong câu lạc bộ
Buổi đọc thơ là một hoạt động đổi nhịp tốt cho câu lạc bộ đọc văn học, nhất là sau một tiểu thuyết dài. Cách tổ chức đơn giản:
- Chọn một chủ đề rộng. Mùa thu, quê nhà, mẹ, thành phố, tuổi trẻ. Chủ đề giúp các bài thơ đối thoại với nhau.
- Mỗi người mang một bài. Bài của bất kỳ tác giả nào, ưu tiên bài ngắn. Ghi rõ tác giả và nguồn.
- Mỗi bài được đọc hai lần bởi hai người khác nhau. Người mang bài đọc trước, một người khác đọc lại. Hai giọng, hai cách ngắt cho thấy bài thơ có nhiều cách nghe.
- Lần đầu nghe không nhìn giấy. Chỉ nghe. Lần thứ hai mới phát văn bản.
- Mỗi bài bàn khoảng năm phút. Chữ nào đọng lại, hai lần đọc khác nhau ở đâu, vì sao người mang bài chọn nó.
- Kết bằng một bài chung. Cả nhóm cùng đọc một bài quen thuộc, hoặc người điều phối đọc một bài khép lại chủ đề.
Một buổi như vậy thường thu hút cả những thành viên ít khi đọc thơ, vì họ chỉ cần mang một bài và nghe. Nhiều người phát hiện mình thích thơ hơn mình tưởng khi nghe nó thành tiếng.
Ghi âm, giọng đọc máy và giới hạn của chúng
Ghi âm giọng mình đọc là cách tự luyện hiệu quả nhất. Nghe lại, bạn sẽ thấy ngay chỗ đọc vội, chỗ giọng đều đều, chỗ ngắt sai nghĩa. Không cần thiết bị gì ngoài điện thoại và một góc yên tĩnh. Ghi âm cũng là cách giữ lại giọng đọc của người thân lớn tuổi đọc những bài thơ họ thuộc từ thời trẻ, một tư liệu gia đình rất quý.
Giọng đọc máy bằng AI ngày nay đọc tiếng Việt khá trôi, hữu ích để nghe văn xuôi khi mỏi mắt. Với thơ, chúng thường đọc đều theo dấu câu, không ngắt theo nhịp thơ và không có khoảng lặng có chủ ý, nên bài lục bát nghe như văn xuôi. Có thể dùng chính điều đó để học: nghe máy đọc một bài, rồi tự đọc, so sánh và để ý những chỗ con người ngắt khác máy. Những chỗ đó thường là chỗ bài thơ cần tai người.
Nếu ghi âm để chia sẻ công khai, cần để ý bản quyền. Bài thơ của tác giả còn trong thời hạn bảo hộ, khi đọc và đăng thành bản ghi âm, là một hình thức sử dụng tác phẩm; quy định cụ thể nên kiểm theo văn bản pháp luật hiện hành về quyền tác giả. Đọc trong câu lạc bộ, trong gia đình thì không có vấn đề gì; đăng lên mạng thì nên chọn thơ đã hết thời hạn bảo hộ hoặc xin phép, và luôn ghi rõ tên tác giả.
Câu hỏi thường gặp
Giọng không hay có nên đọc thơ cho người khác nghe không?
Nên. Giọng hay không phải điều kiện; người nghe thơ chú ý đến nhịp, sự rõ ràng và cảm giác người đọc hiểu bài thơ hơn là chất giọng. Một giọng bình thường đọc chậm, ngắt đúng thường cảm động hơn một giọng hay đọc vội hoặc cường điệu.
Có nên học thuộc lòng bài thơ trước khi đọc to không?
Không bắt buộc. Đọc từ văn bản hoàn toàn được chấp nhận và giúp bạn tập trung vào nhịp. Tuy vậy, sau vài lần đọc to, nhiều người tự nhiên thuộc bài, và đọc thuộc lòng cho phép nhìn vào người nghe, tạo cảm giác gần gũi hơn.
Đọc thơ thành tiếng có giúp trẻ nhỏ yêu thơ không?
Rất có ích. Trẻ nhỏ cảm nhịp và vần trước khi hiểu nghĩa, nên những bài đồng dao, lục bát đọc to là cửa vào tự nhiên. Đọc chậm, lặp lại, để trẻ đọc theo từng câu. Không cần giải thích nghĩa từng chữ; để trẻ thích âm thanh trước.
Đọc thơ chữ Hán phiên âm như thế nào?
Đọc phiên âm Hán Việt chậm, rõ từng chữ, theo nhịp của thể thơ gốc, thường là 4/3 với thơ bảy chữ. Sau đó đọc bản dịch nghĩa và bản dịch thơ. Nghe cả phiên âm và bản dịch giúp cảm được nhạc của nguyên tác, dù không hiểu hết nghĩa từng chữ.
Có nên đọc thơ kèm nhạc nền không?
Nhạc nền nhẹ có thể tạo không khí trong buổi đọc thơ, nhưng dễ lấn giọng đọc và áp đặt cảm xúc lên bài thơ. Khi tập đọc, nên đọc không nhạc để nghe rõ nhịp của chính bài thơ. Nếu dùng nhạc trong buổi biểu diễn, chọn nhạc không lời, âm lượng thấp.
Đọc to cho nhóm thì nên đọc một bài mấy lần?
Thường là hai lần. Lần đầu người nghe bắt nhịp và nắm ý chung, lần thứ hai họ nghe được chi tiết, những chữ đắt và chỗ ngắt. Với bài rất ngắn như tứ tuyệt hay một bài ca dao, có thể đọc ba lần, mỗi lần dừng lâu hơn một chút ở chỗ khác.