Đọc văn học cùng con tuổi mới lớn không còn là đọc to cho con nghe như hồi nhỏ, mà là đọc song song cùng một tác phẩm rồi trò chuyện như hai người đọc, nhất là về những đề tài khó mà văn học mở ra: cái chết, bất công, chiến tranh, tình yêu đầu đời, sự cô đơn. Cha mẹ không cần là chuyên gia văn học; chỉ cần đọc thật, hỏi thật và lắng nghe thật.
Bài này dành cho phụ huynh có con khoảng 12 đến 17 tuổi. Phần dưới bàn tuổi mới lớn đọc khác trẻ nhỏ thế nào, gợi ý một số tác phẩm có đề tài khó nhưng hợp lứa tuổi, cách đọc song song mà không biến thành kiểm tra, cách trò chuyện về đề tài nặng, câu hỏi mở thay cho câu hỏi đánh giá, cách tôn trọng gu đọc của con, và chỗ AI có thể giúp hoặc làm hỏng.
Tuổi mới lớn đọc văn học khác trẻ nhỏ ở đâu
Ở tuổi mới lớn, con bắt đầu muốn có thế giới riêng, kể cả trong việc đọc. Cuốn sách con chọn là một phần của bản sắc đang hình thành, và việc cha mẹ chen vào quá sâu dễ bị cảm nhận là xâm phạm. Đồng thời, đây cũng là tuổi con bắt đầu đọc được những tác phẩm thật sự phức tạp, nơi nhân vật không chia rõ tốt xấu và kết thúc không có hậu. Văn học lúc này trở thành một nơi an toàn để con đi qua những trải nghiệm mà đời thật chưa đến, hoặc đã đến mà con chưa biết gọi tên.
Vai trò của cha mẹ vì thế đổi từ người đọc cho con sang người cùng đọc. Không còn là người chọn sách và giải thích, mà là một người đọc khác có thể trò chuyện ngang hàng. Điều này đòi hỏi cha mẹ chấp nhận rằng con có thể hiểu tác phẩm khác mình, thích những nhân vật mình không ưa, và có khi đọc ra những điều mình bỏ sót.
Cũng cần tách rõ việc đọc ở nhà với môn Ngữ văn ở trường. Nếu mọi cuộc trò chuyện về sách đều trôi về chuyện làm bài, con sẽ coi văn chương là bài tập. Đọc cùng con ở nhà nên là phần không có điểm số, không có đúng sai, không có dàn ý.
Một số tác phẩm có đề tài khó nhưng hợp lứa tuổi
Bảng dưới gợi ý những tác phẩm đã được dịch hoặc xuất bản rộng rãi ở Việt Nam, thường được giới thiệu cho tuổi thiếu niên. Mức phù hợp tuỳ từng em; cha mẹ nên đọc trước hoặc đọc cùng lúc để biết những đoạn có thể cần trò chuyện.
| Tác phẩm | Đề tài khó mở ra | Gợi ý trò chuyện |
|---|---|---|
| Hoàng tử bé, Antoine de Saint-Exupéry | Mất mát, sự cô đơn, cái nhìn của người lớn | Vì sao những người lớn trên các hành tinh lại kỳ lạ như vậy? |
| Nhật ký Anne Frank | Chiến tranh, sự sợ hãi, tuổi dậy thì trong hoàn cảnh bị giam hãm | Điều gì khiến Anne vẫn viết được những trang đầy hy vọng? |
| Giết con chim nhại, Harper Lee | Bất công, định kiến chủng tộc, lòng can đảm của người thường | Atticus dạy các con điều gì mà không cần giảng giải? |
| Ông già và biển cả, Ernest Hemingway | Thất bại, tuổi già, phẩm giá khi thua cuộc | Ông lão thua hay thắng trong chuyến ra khơi đó? |
| Đất rừng phương Nam, Đoàn Giỏi | Lạc mất cha mẹ, lưu lạc, lớn lên giữa thiên nhiên Nam Bộ | An học được gì từ những người gặp trên đường? |
| Lão Hạc, Nam Cao | Nghèo đói, cái chết, lòng tự trọng | Vì sao lão Hạc chọn cách đó thay vì tiêu số tiền dành dụm? |
Danh sách này chỉ là điểm khởi đầu. Nếu con đã học một tác phẩm ở trường, đó có thể là cửa vào tốt: đọc trọn tác phẩm thay vì chỉ đoạn trích, rồi trò chuyện về phần không có trong sách giáo khoa.
Đọc song song, không đọc kèm
Mỗi người một cuốn, mỗi người một nhịp. Cha mẹ và con cùng đọc một tác phẩm nhưng riêng rẽ, không cần cùng lúc. Hẹn nhau trò chuyện khi cả hai đọc đến một mốc nào đó, chẳng hạn hết phần một.
Không hỏi bài. Tránh những câu như "con đọc đến đâu rồi", "con có hiểu đoạn đó không". Thay vào đó, chia sẻ phản ứng của chính mình: "Bố đọc đến đoạn ông lão kéo con cá vào bờ mà thấy nghẹn." Con sẽ tự kể khi muốn.
Tôn trọng việc con muốn đọc riêng. Có những cuốn con không muốn chia sẻ, đó là quyền của con. Đọc cùng là lời mời, không phải yêu cầu. Nếu con từ chối, thử lại với cuốn khác vào lúc khác.
Để con chọn sách một nửa số lần. Lần này cha mẹ gợi ý, lần sau con chọn và cha mẹ đọc cuốn con chọn, dù là thể loại mình không quen. Con thấy mình được đối xử như người đọc thật, và cha mẹ có dịp hiểu thế giới của con.
Trò chuyện về đề tài khó trong tác phẩm
Văn học cho phép bàn về cái chết, bạo lực, bất công qua khoảng cách của nhân vật, điều thường dễ hơn bàn trực tiếp. Một số bước giúp cuộc trò chuyện an toàn và có ích:
- Chọn thời điểm thoải mái. Trên đường đi xa, khi nấu ăn, lúc đi dạo; tránh lúc con đang mệt hoặc ngay trước giờ học.
- Bắt đầu từ nhân vật, không từ bài học. "Con nghĩ Anne cảm thấy thế nào khi phải ở yên trong căn phòng ấy?" dễ trả lời hơn "con rút ra bài học gì".
- Chia sẻ cảm xúc của mình trước. Cho con thấy người lớn cũng buồn, cũng sợ, cũng bối rối khi đọc.
- Lắng nghe nhiều hơn nói. Khi con nói, đừng vội sửa hay giảng. Hỏi thêm "vì sao con nghĩ vậy".
- Để ý tín hiệu. Nếu một đề tài chạm vào trải nghiệm thật của con, như mất người thân hay bị bắt nạt, con có thể im lặng hoặc gắt. Lùi lại, để ngỏ, và cho con biết lúc nào con muốn nói thì bố mẹ vẫn sẵn sàng nghe.
- Biết khi nào cần người hỗ trợ. Nếu con có dấu hiệu buồn kéo dài, thu mình hoặc lo âu rõ rệt, hãy tìm đến thầy cô tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia, sách không thay được sự hỗ trợ đó.
Câu hỏi mở thay cho câu hỏi kiểm tra
Câu hỏi mở không có đáp án đúng, không dẫn đến đánh giá con đọc tốt hay kém. Một số câu dùng được cho hầu hết tác phẩm:
- Nếu được gặp một nhân vật trong truyện, con muốn hỏi người đó điều gì?
- Có lúc nào con thấy nhân vật làm điều con không đồng ý không?
- Đoạn nào con muốn đọc lại, đoạn nào con muốn bỏ qua?
- Nếu truyện kết thúc khác, con muốn nó kết thế nào?
- Có nhân vật nào giống một người con biết ngoài đời không?
- Đọc xong con thấy nhẹ nhõm, buồn, tức giận hay điều gì khác?
- Nếu giới thiệu cuốn này cho bạn, con sẽ nói gì để bạn muốn đọc?
Tránh mọi hình thức chấm điểm, xếp loại hay so sánh con với anh chị em, bạn bè về việc đọc. Một đứa trẻ cảm thấy mình bị đánh giá qua những gì nó nói về sách sẽ thôi nói, và có khi thôi đọc.
Khi con mê thể loại cha mẹ không hiểu
Nhiều bạn tuổi mới lớn mê truyện tranh, tiểu thuyết giả tưởng nhiều tập, truyện mạng hay tiểu thuyết nhẹ kiểu Nhật Bản. Phản ứng đầu tiên của không ít cha mẹ là lo con đọc "không phải văn học". Nhưng thói quen đọc dài, theo dõi nhiều nhân vật, sống trong một thế giới hư cấu là nền tảng mà các thể loại này nuôi dưỡng rất tốt. Một bạn đọc hết một bộ giả tưởng nhiều tập đã có sức bền đọc mà nhiều người lớn không có.
Thay vì cấm hay chê, hãy tò mò. Đọc thử một tập con đang mê, hỏi con vì sao thích nhân vật này, thế giới này. Từ đó tìm cầu nối: một bạn mê giả tưởng có thể thích Hoàng tử bé hay các truyện cổ tích được kể lại cho người lớn; một bạn mê truyện trinh thám có thể đến với những tiểu thuyết kinh điển có bí ẩn và điều tra.
Điều đáng để ý không phải là thể loại mà là nội dung có phù hợp lứa tuổi không. Một số truyện mạng và truyện tranh có cảnh bạo lực hoặc nội dung người lớn không hợp với tuổi thiếu niên. Cha mẹ nên biết con đang đọc gì ở mức chung, trò chuyện cởi mở về tiêu chí, thay vì kiểm soát lén lút làm mất lòng tin.
AI trong việc đọc của con: giúp đúng chỗ, tránh thay việc đọc
Với tuổi mới lớn, cám dỗ lớn nhất là nhờ AI tóm tắt sách thay vì đọc, nhất là khi sách là bài tập ở trường. Cha mẹ không cần cấm AI, nhưng nên cùng con đặt ranh giới rõ: AI được dùng để giải nghĩa một từ cổ, giải thích bối cảnh lịch sử của truyện, gợi ý cuốn đọc tiếp theo; AI không được dùng để đọc thay. Một cách làm là cùng con thử hỏi AI về một cuốn cả nhà đã đọc, rồi chỉ ra chỗ AI nói sai hoặc bịa, để con thấy tự đọc vẫn cần thiết.
AI cũng có thể là bạn trò chuyện thêm sau khi đọc, nếu con muốn. Câu lệnh mẫu cho con: "Em vừa đọc xong một tiểu thuyết về một cô bé phải trốn trong căn gác suốt chiến tranh. Hãy hỏi em vài câu để em nghĩ kỹ hơn về nhân vật, đừng tóm tắt hay phân tích giúp em." Cách này giữ con ở vai người đọc chủ động.
Về quyền riêng tư, nhắc con không đưa tên thật, trường lớp, ảnh hay chuyện riêng của mình và bạn bè vào công cụ AI. Cũng nên biết rằng nhiều công cụ AI có giới hạn độ tuổi người dùng trong điều khoản; cha mẹ nên đọc điều khoản hiện hành của công cụ con dùng và đi cùng con trong những lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con không thích đọc văn học, có nên ép không?
Ép đọc thường phản tác dụng ở tuổi mới lớn. Thay vào đó, để sách hay ở chỗ dễ thấy trong nhà, cho con thấy cha mẹ cũng đọc, và mời con đọc một tác phẩm ngắn gắn với điều con đang quan tâm. Có những bạn đến với văn học muộn hơn, qua phim chuyển thể hoặc qua một người bạn, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Có nên cho con đọc tác phẩm có cảnh bạo lực hay cái chết không?
Văn học kinh điển thường không né tránh những đề tài này, và gặp chúng qua trang sách có thể giúp con hiểu đời sống. Điều quan trọng là mức độ mô tả có phù hợp lứa tuổi không và có người lớn sẵn sàng trò chuyện cùng không. Cha mẹ nên đọc trước hoặc đọc cùng lúc những tác phẩm có đề tài nặng.
Bố mẹ bận, không đọc kịp cùng con thì sao?
Có thể đọc một phần, nghe sách nói khi lái xe, hoặc đọc một tác phẩm ngắn hơn con. Không cần đọc hết mọi cuốn con đọc. Chỉ cần thỉnh thoảng có một cuốn chung để trò chuyện, và với những cuốn khác, hỏi con kể lại phần con thích nhất cũng đủ để con thấy việc đọc của mình được quan tâm.
Làm sao biết một cuốn sách có hợp với tuổi của con không?
Đọc lời giới thiệu và phân loại độ tuổi của nhà xuất bản nếu có, đọc thử vài chương, hỏi ý kiến thầy cô hoặc người làm thư viện trường. Mỗi bạn trưởng thành một nhịp khác nhau, nên điều quan trọng là bạn biết con mình và giữ được kênh trò chuyện, hơn là dựa hẳn vào nhãn độ tuổi.
Có nên lập câu lạc bộ đọc gia đình không?
Nếu cả nhà hứng thú, một buổi mỗi tháng bàn về một cuốn sách chung là thói quen đẹp. Giữ không khí nhẹ nhàng, có đồ ăn, để mỗi người kể điều mình thích, không ai đóng vai thầy giáo. Nếu con không muốn tham gia, đừng ép, để ngỏ lời mời cho lần sau.
Con chỉ đọc truyện mạng trên điện thoại, có đáng lo không?
Đọc nhiều trên điện thoại vẫn là đọc. Điều đáng để ý là nội dung có phù hợp lứa tuổi và việc đọc có lấn giấc ngủ không. Trò chuyện với con về những gì con đọc, rồi thỉnh thoảng giới thiệu một tác phẩm in có không khí tương tự để mở rộng gu của con.