Lý luận văn học là phần suy nghĩ về chính việc đọc: văn chương là gì, nghĩa của một tác phẩm nằm ở đâu, và vì sao hai người đọc cùng một truyện lại hiểu khác nhau. Nghe thì khô, nhưng ai từng tranh cãi với bạn bè xem Chí Phèo đáng thương hay đáng sợ, Thuý Kiều là nạn nhân hay người tự chọn, thì đã làm lý luận mà không gọi tên nó.
Bài này dành cho người lớn yêu văn, sinh viên năm đầu, giáo viên muốn có một tấm bản đồ gọn để đặt các thuật ngữ vào đúng chỗ. Không bàn chuyện làm bài kiểm tra. Mục tiêu là sau khi đọc, bạn biết mình đang đứng ở điểm tựa nào khi nói về một cuốn sách, và biết hỏi AI những câu đáng hỏi thay vì xin một định nghĩa để học thuộc.
Lý luận văn học trả lời những câu hỏi nào
Người đọc bình thường hỏi "truyện này hay không", "nhân vật này có thật không", "nhà văn muốn nói gì". Lý luận văn học lấy chính những câu ấy, làm chậm lại và hỏi tiếp một tầng: cái hay nằm ở cốt truyện hay ở cách kể; "thật" theo nghĩa nào khi nhân vật là bịa; ý định của nhà văn có phải là thước đo duy nhất của nghĩa hay không. Nó không đưa ra đáp án đóng, mà đưa ra những cách đặt câu hỏi đã được nhiều thế hệ người đọc thử và cãi nhau.
Truyền thống này rất cũ. Ở phương Tây, Aristotle trong Thi học đã bàn chuyện văn chương mô phỏng hành động của con người và chuyện bi kịch khiến người xem được thanh lọc cảm xúc. Ở phương Đông, Lưu Hiệp đời Nam Bắc triều để lại Văn tâm điêu long, một bộ sách dài bàn về thể loại, cảm hứng và lời văn. Người Việt đọc thơ xưa cũng quen với lối bình điểm bên lề, nơi người bình ghi vài chữ khen một câu, chê một chữ. Thế kỷ 20 thì lý luận nở ra thành nhiều trường phái, mỗi trường phái soi đèn vào một góc.
Điều đáng nhớ là lý luận không đứng trên tác phẩm. Một khái niệm chỉ có ích khi nó giúp bạn thấy trong trang sách điều trước đó bạn đọc lướt qua. Nếu sau khi biết chữ "điểm nhìn" mà bạn vẫn đọc Hai đứa trẻ của Thạch Lam y như cũ, thì khái niệm đó chưa làm việc của nó.
Bốn điểm tựa của một cách đọc
Một tấm bản đồ quen thuộc trong giới nghiên cứu là mô hình của nhà phê bình Mỹ M. H. Abrams trong cuốn The Mirror and the Lamp (1953). Ông đặt tác phẩm ở giữa, nối với ba yếu tố: người viết, thế giới mà tác phẩm nói tới, và người đọc. Mỗi lối phê bình thường nghiêng về một điểm tựa. Bảng dưới diễn giải lại theo ngôn ngữ người đọc phổ thông.
| Điểm tựa | Câu hỏi chính | Ví dụ cách hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Tác phẩm | Văn bản được tổ chức thế nào, các chi tiết nối với nhau ra sao | Vì sao Chí Phèo mở đầu bằng tiếng chửi và khép lại bằng hình ảnh cái lò gạch |
| Hiện thực, thế giới | Tác phẩm phản ánh, biến dạng hay chất vấn đời sống nào | Làng Vũ Đại trong truyện nói gì về nông thôn Bắc Bộ trước 1945 |
| Tác giả | Đời sống, quan niệm, phong cách của người viết hiện ra trong văn ra sao | Cái nhìn của Nam Cao về người trí thức nghèo đi từ truyện này sang truyện khác thế nào |
| Người đọc | Nghĩa được tạo ra khi người đọc tiếp xúc văn bản, ở từng thời và từng cộng đồng | Người đọc năm 1941 và người đọc hôm nay có cùng xót Chí Phèo vì một lý do không |
Bạn không cần chọn một điểm tựa rồi bỏ hết các điểm còn lại. Một cách đọc tốt thường đi qua cả bốn, chỉ là có chỗ dừng lâu hơn. Khi thấy mình chỉ toàn nói về đời nhà văn mà không trích nổi một câu văn, đó là dấu hiệu đã lệch hẳn về một phía.
Tác phẩm như một chỉnh thể: nội dung và hình thức không tách được
Nhà trường hay tách "giá trị nội dung" và "giá trị nghệ thuật" thành hai mục. Lối tách này tiện để trình bày nhưng dễ làm người đọc tưởng hình thức chỉ là chiếc áo khoác lên một ý có sẵn. Lý luận hiện đại nhấn mạnh điều ngược lại: đổi cách kể là đổi luôn điều được kể. Cùng một cốt truyện người nông dân bị đẩy vào đường cùng, nếu kể bằng giọng bi luỵ, bạn có một truyện thương cảm; kể bằng giọng tỉnh và lạnh như Nam Cao, bạn có một truyện khiến người đọc vừa xót vừa rợn.
Thử với một chi tiết nhỏ. Trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, cảnh cho chữ diễn ra trong một buồng giam chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột phân gián, soi bằng ánh đuốc. Nếu chỉ đọc lấy ý "cái đẹp chiến thắng cái xấu", bạn bỏ mất chính việc cái đẹp được đặt giữa một không gian bẩn thỉu như thế. Chỗ đặt ấy là hình thức, và cũng là nghĩa.
Vì vậy khi đọc theo điểm tựa tác phẩm, câu hỏi hữu ích nhất thường là "tại sao lại ở đây". Tại sao chi tiết này xuất hiện ở đầu chứ không ở cuối, tại sao người kể im lặng đúng lúc này, tại sao một hình ảnh quay lại lần thứ hai. Câu hỏi đó buộc bạn quay về văn bản, và đó là thói quen quý nhất mà lý luận mang lại cho người đọc phổ thông.
Tác giả: người thật, tác giả hàm ẩn và người kể
Người viết bằng xương bằng thịt. Đây là người có ngày sinh, có hoàn cảnh, có quan điểm ngoài đời. Tiểu sử giúp hiểu bối cảnh, nhưng không phải chìa khoá mở mọi cánh cửa. Một nhà văn hiền lành vẫn có thể viết ra nhân vật tàn nhẫn rất thuyết phục.
Tác giả hàm ẩn. Khái niệm do Wayne Booth đưa ra trong The Rhetoric of Fiction (1961): hình ảnh người viết mà người đọc tự dựng lên từ chính tác phẩm, qua cách chọn chi tiết, cách sắp xếp, những gì được khen và những gì bị mỉa. Bạn không gặp Vũ Trọng Phụng ngoài đời, nhưng đọc Số đỏ thì cảm thấy rất rõ một con mắt châm biếm đứng sau từng trang.
Người kể chuyện. Là giọng cất lên trong văn bản. Người kể có thể đứng ngoài, có thể là một nhân vật, có thể biết hết hoặc biết rất ít. Trong Lão Hạc, người kể xưng ngôi thứ nhất là ông giáo, và mọi điều về lão Hạc đến với người đọc qua sự hiểu và cả sự hiểu lầm của ông giáo.
Vì sao cần tách ba tầng. Lẫn ba tầng này là nguồn gốc của rất nhiều cách đọc sai, kiểu gán lời một nhân vật cho chính nhà văn, hoặc lấy một giai thoại đời tư để phán xét tác phẩm. Khi bàn một câu văn, hãy tự hỏi: đây là lời người kể, lời nhân vật, hay một điều mình đang suy ra về tác giả.
Người đọc: nghĩa sinh ra khi đọc
Suốt một thời gian dài, người ta coi nghĩa nằm sẵn trong tác phẩm, người đọc giỏi là người "đào" ra đúng nghĩa mà tác giả cài vào. Từ giữa thế kỷ 20, nhiều nhà lý luận chuyển sự chú ý sang người đọc. Nghĩa không tồn tại trọn vẹn trên trang giấy rồi chờ được nhặt lên; nó hình thành khi một người với kinh nghiệm, ngôn ngữ, ký ức riêng gặp văn bản. Đọc Truyện Kiều ở tuổi mười sáu và ở tuổi năm mươi, bạn gần như đọc hai cuốn sách khác nhau.
Điều này không có nghĩa là đọc thế nào cũng đúng. Văn bản vẫn đặt ra giới hạn: bạn không thể đọc Lão Hạc thành truyện vui về một ông già hạnh phúc mà vẫn tôn trọng câu chữ. Cách đọc mới chỉ có giá trị khi nó giải thích được nhiều chi tiết hơn cách đọc cũ, hoặc làm sáng ra một chỗ trước đó bị bỏ qua. Người đọc có tự do, nhưng là tự do có lập luận.
Lối nghĩ này cũng giúp hiểu vì sao một tác phẩm có số phận qua các thời. Có cuốn được đón nhận rầm rộ rồi bị quên, có cuốn lúc đầu ít người để ý rồi về sau mới được đọc lại kỹ. Bài về lý thuyết tiếp nhận trong cùng chuyên mục đi sâu hơn vào chuyện này.
Học lý luận cùng AI mà không học vẹt thuật ngữ
Chatbot giảng thuật ngữ rất trơn tru, và chính vì trơn tru nên dễ biến việc học thành chép định nghĩa. Cách dùng hiệu quả hơn là bắt AI làm việc trên một văn bản cụ thể bạn đang đọc.
- Chọn một truyện ngắn bạn đã đọc xong, ưu tiên tác phẩm đã hết bản quyền hoặc bạn có bản in trong tay. Không dán nguyên văn truyện còn bản quyền vào chatbot; chỉ dán một hai câu ngắn khi cần.
- Hỏi theo từng điểm tựa, ví dụ: "Với truyện Hai đứa trẻ của Thạch Lam, hãy gợi cho mình năm câu hỏi đọc theo điểm tựa tác phẩm, năm câu theo điểm tựa người đọc. Không trả lời giúp, chỉ đặt câu hỏi."
- Tự trả lời bằng vài dòng ghi chú trước, sau đó mới nhờ AI nhận xét: "Đây là cách mình hiểu chi tiết ngọn đèn của chị Tí. Hãy chỉ ra chỗ lập luận còn yếu và một cách đọc khác có căn cứ trong văn bản."
- Khi AI dùng một thuật ngữ mới, yêu cầu nó minh hoạ bằng chính truyện đó chứ không bằng ví dụ chung chung, rồi tự kiểm xem chi tiết nó dẫn có thật trong truyện không.
- Ghi lại các thuật ngữ đã hiểu vào sổ, mỗi thuật ngữ kèm một ví dụ do chính bạn tìm ra. Sau vài tuần, cuốn sổ ấy có giá trị hơn mọi bảng tra cứu.
Nguyên tắc chung: AI là người đặt câu hỏi và phản biện, bạn là người đọc. Để AI đọc thay thì bạn chỉ còn giữ lại được bản tóm tắt của người khác.
Kiểm khi AI giảng lý luận: những chỗ hay trượt
Lý luận văn học có nhiều tên người, tên sách, năm tháng và thuật ngữ dịch không thống nhất. Đây là vùng chatbot dễ trả lời sai mà vẫn rất tự tin.
- Gán sai nhận định. AI có thể viết "nhà phê bình X từng nhận xét rằng…" kèm một câu nghe rất hợp lý nhưng không ai từng nói. Mọi câu trích có tên người đều cần tìm lại trong sách in.
- Lẫn năm và tên sách. Năm xuất bản bản gốc, năm dịch sang tiếng Việt, năm tái bản thường bị trộn. Đối chiếu với giáo trình của trường đại học, từ điển thuật ngữ văn học hoặc mục lục thư viện.
- Thuật ngữ dịch nhiều cách. Một khái niệm nước ngoài có thể có hai ba bản dịch tiếng Việt. Khi gặp từ lạ, hỏi AI nguyên văn tiếng gốc rồi tra trong từ điển thuật ngữ.
- Ví dụ bịa chi tiết. Khi minh hoạ, AI đôi khi thêm một cảnh không có trong truyện. Bạn đã đọc tác phẩm thì sẽ bắt được ngay; chưa đọc thì đừng tin ví dụ đó.
- Đơn giản hoá thành công thức. Câu trả lời kiểu "trường phái A cho rằng…, trường phái B cho rằng…" gọn nhưng hay xoá mất tranh luận bên trong mỗi trường phái. Đọc thêm ít nhất một chương sách nhập môn.
Nguồn kiểm đáng tin gồm giáo trình lý luận văn học của các khoa ngữ văn, từ điển thuật ngữ văn học xuất bản chính thức, và bản dịch các tác phẩm lý luận gốc có ghi rõ người dịch. Thư viện tỉnh và thư viện trường đại học thường có đủ những cuốn này.
Câu hỏi thường gặp
Lý luận văn học khác phê bình văn học thế nào?
Lý luận bàn những câu hỏi chung về văn chương như nghĩa nằm ở đâu, thể loại là gì, người đọc góp phần thế nào. Phê bình áp dụng những cách nhìn đó vào một tác phẩm hay một tác giả cụ thể để đánh giá và diễn giải. Hai việc nuôi nhau: phê bình cần công cụ của lý luận, lý luận cần chất liệu từ phê bình.
Người đọc không học ngành văn có cần biết lý luận không?
Không bắt buộc, vì nhiều người đọc rất tinh mà không biết thuật ngữ nào. Nhưng biết vài khái niệm cơ bản như điểm nhìn, giọng điệu, người kể giúp bạn gọi tên điều mình cảm thấy, nói chuyện với người khác rõ hơn và nhận ra chỗ mình đang đọc lệch.
Mô hình bốn điểm tựa của Abrams có phải chân lý không?
Không. Đó là một tấm bản đồ giản lược, được dùng nhiều vì dễ nhớ và bao quát. Nhiều trường phái về sau đã phê phán và bổ sung nó. Hãy coi nó là điểm xuất phát để định hướng, rồi đọc thêm những lối nhìn khác khi bạn muốn đi sâu.
Có nên đọc tiểu sử nhà văn trước khi đọc tác phẩm?
Tuỳ mục đích. Đọc trước giúp hiểu bối cảnh nhưng dễ khiến bạn nhìn mọi chi tiết qua lăng kính đời tư. Nhiều người đọc chọn đọc tác phẩm trước cho tươi, sau đó mới tìm hiểu tác giả để so lại cảm nhận ban đầu của mình.
AI có giải thích thuật ngữ lý luận chính xác không?
Phần định nghĩa phổ biến thường ổn, phần tên người, năm, câu trích và ví dụ cụ thể thì hay sai. Hãy dùng AI để có lời giải thích dễ hiểu và câu hỏi gợi mở, còn mọi dữ kiện cụ thể thì kiểm lại trong giáo trình hoặc từ điển thuật ngữ in.
Nên bắt đầu học lý luận văn học từ cuốn nào?
Một giáo trình lý luận văn học dùng ở các khoa ngữ văn đại học trong nước là điểm khởi đầu vững vì thuật ngữ đã được chuẩn hoá. Sau đó có thể đọc các cuốn nhập môn lý thuyết văn học dịch từ tiếng nước ngoài, chọn bản có ghi rõ người dịch và nhà xuất bản.