Không ai biết chắc việc đọc văn học sẽ ra sao khi AI tóm tắt mọi cuốn sách trong vài giây và viết được truyện theo yêu cầu. Điều nói được là việc đọc sẽ thay đổi, như nó đã thay đổi mỗi lần có công nghệ mới, và phần nào của nó còn lại phụ thuộc vào những lựa chọn rất nhỏ của từng người đọc, từng gia đình, từng thư viện.
Bài viết không dự đoán, cũng không phán rằng AI sẽ thay nhà văn hay giết chết sách. Thay vào đó, bài nhìn lại những nỗi lo tương tự trong lịch sử, những thay đổi đã thấy rõ, các kịch bản có thể xảy ra, và những giá trị của việc đọc văn chương khó bị thay thế. Phần cuối là những việc cụ thể người yêu văn có thể làm ngay từ tuần này.
Những nỗi lo đang được nói đến nhiều
Trong các cuộc trò chuyện về sách và AI, có vài nỗi lo lặp lại thường xuyên. Liệt kê chúng ra giúp ta bàn từng điều một cách bình tĩnh, thay vì gộp thành một nỗi sợ chung.
- Đọc tóm tắt thay đọc sách. Khi máy tóm tắt được mọi cuốn sách, liệu người ta còn bỏ ra mười giờ để đọc trọn một cuốn tiểu thuyết?
- Văn bản máy tràn ngập. Sách, truyện, thơ do máy sinh ra với số lượng lớn có thể làm người đọc khó tìm thấy tác phẩm của người viết thật.
- Nhà văn khó sống bằng nghề. Nếu nội dung được sinh ra gần như miễn phí, những người viết chuyên nghiệp lấy gì để tiếp tục?
- Mất khả năng chú ý sâu. Quen hỏi đáp nhanh với máy, người đọc có thể mất dần khả năng ở lại lâu với một văn bản khó.
- Mọi người đọc giống nhau. Nếu ai cũng hỏi cùng một chatbot về cùng một cuốn sách, các cách hiểu có thể trở nên đồng phục.
- Thế hệ trẻ không có thói quen đọc. Trẻ lớn lên với AI có thể không bao giờ trải nghiệm việc đọc trọn một cuốn sách dày.
Những nỗi lo này đều có cơ sở, nhưng mức độ nghiêm trọng của từng điều còn tuỳ thuộc vào cách công nghệ được dùng và cách cộng đồng phản ứng. Không điều nào là định mệnh.
Lịch sử đọc cho thấy điều gì
Nỗi lo công nghệ mới làm hỏng việc đọc, việc học có từ rất lâu. Trong một đối thoại của Platon, nhân vật Socrates bày tỏ lo ngại rằng chữ viết sẽ làm con người kém trí nhớ, vì người ta sẽ dựa vào chữ thay vì tự nhớ. Khi máy in xuất hiện ở châu Âu, có người lo sách in hàng loạt sẽ làm mất giá trị của sách chép tay và làm người đọc hời hợt. Báo chí, truyền hình, internet, điện thoại thông minh, mỗi thứ đều từng bị cho là kẻ thù của sách.
Nhìn lại, việc đọc không biến mất, nhưng nó thay đổi thật. Chữ viết đúng là làm thay đổi cách con người ghi nhớ. Báo chí đầu thế kỷ hai mươi ở Việt Nam đã làm thay đổi cách văn chương đến với người đọc, khi nhiều tiểu thuyết được đăng nhiều kỳ trên báo trước khi in thành sách. Mỗi lần thay đổi, có điều mất đi và có điều mới xuất hiện, và người ta mất một thời gian để nhận ra cái nào quan trọng.
Bài học không phải là "lo lắng là thừa", mà là thay đổi diễn ra theo cách khó đoán trước, và những gì được giữ lại thường là những gì cộng đồng chủ động giữ. Văn học dân gian sống qua nhiều thế kỷ không nhờ công nghệ mà nhờ những người bà hát ru cho cháu. Việc đọc văn chương trong thời có AI có lẽ cũng vậy.
Những thay đổi đã thấy rõ
Tóm tắt sách trở nên dễ dàng. Một cuốn sách dày có thể được máy tóm tắt trong vài giây. Với sách tham khảo, tài liệu công việc, điều này tiết kiệm thời gian thật. Với văn chương, tóm tắt cho biết chuyện gì xảy ra nhưng bỏ mất mọi thứ làm nên tác phẩm, giống như đọc kịch bản thay vì xem một vở diễn.
Người đọc có thêm trợ lý. Gặp chữ khó, điển cố lạ, bối cảnh xa lạ, người đọc có thể hỏi ngay. Điều này làm những tác phẩm khó, như văn học trung đại hay văn học nước ngoài, dễ tiếp cận hơn với nhiều người.
Tiếp cận rộng hơn. Người khiếm thị, người cao tuổi mắt kém, người đọc không thạo ngoại ngữ có thêm công cụ để đến với văn học. Đây là một trong những thay đổi tích cực rõ nhất.
Lượng văn bản tăng vọt. Các chợ sách trực tuyến, trang tự xuất bản, mạng xã hội có ngày càng nhiều nội dung do máy sinh ra. Việc chọn lọc trở thành kỹ năng quan trọng hơn bao giờ hết.
Câu hỏi về tác giả trở nên rõ hơn. Khi máy cũng viết được, người đọc bắt đầu hỏi kỹ hơn ai đã viết điều mình đang đọc, và vì sao điều đó quan trọng với mình.
Ba kịch bản và điều người đọc cần
Không ai biết tương lai sẽ đi theo hướng nào; có lẽ là một pha trộn. Ba kịch bản dưới đây là cách hình dung để suy nghĩ, không phải dự báo.
| Kịch bản | Hình dung | Người đọc cần gì |
|---|---|---|
| Đọc phân tầng | Số đông đọc tóm tắt và nội dung máy sinh; một nhóm nhỏ vẫn đọc sâu tác phẩm của người viết thật | Thói quen đọc trọn, kỹ năng chọn sách, cộng đồng đọc |
| Đọc có trợ lý | Phần lớn người đọc dùng AI như người bạn đồng hành, đọc nhiều hơn và rộng hơn trước | Biết dùng AI đúng chỗ, giữ cảm thụ riêng, kiểm sự thật |
| Văn bản tràn ngập | Nội dung máy sinh lấn át, khó phân biệt, niềm tin vào tên tác giả giảm | Kỹ năng truy nguồn, tin vào nhà xuất bản, thư viện, người giới thiệu có uy tín |
Điểm chung của cả ba kịch bản: người đọc biết chọn lọc, biết đọc trọn và biết kiểm sẽ ở vị thế tốt hơn. Những kỹ năng ấy không mới, chỉ là trở nên quan trọng hơn.
Những giá trị của việc đọc văn chương khó bị thay thế
Đọc một cuốn tiểu thuyết là sống một thời gian trong đầu một người khác, nhìn thế giới bằng mắt của nhân vật, đi qua những tình huống mình chưa từng gặp. Trải nghiệm này cần thời gian; nó không nén được thành bản tóm tắt. Một bản tóm tắt "Truyện Kiều" cho bạn biết số phận Thuý Kiều, nhưng không cho bạn mười lăm năm lưu lạc theo từng câu lục bát.
Đọc văn chương cũng là luyện sự chú ý sâu: ở lại với một câu khó, chịu đựng sự mơ hồ, không vội tìm đáp án. Trong một thế giới mọi câu hỏi đều có câu trả lời ngay lập tức, khả năng chịu đựng sự chưa hiểu, ở lại với câu hỏi, có thể trở thành một năng lực hiếm và quý.
Cuối cùng, văn chương là một con người nói với một con người khác qua khoảng cách thời gian và không gian. Khi đọc thơ Nguyễn Trãi, ta biết có một người thật đã sống, đã buồn, đã viết những dòng ấy cách đây sáu trăm năm. Mối liên hệ ấy là lý do nhiều người đọc văn, và đó là thứ máy không đem lại được, dù nó viết hay đến đâu.
Những việc người yêu văn làm được ngay
Tương lai của việc đọc không chỉ do các công ty công nghệ quyết định. Dưới đây là những việc nhỏ, làm được ngay, giúp giữ lại những gì đáng giữ.
- Giữ một khoảng thời gian đọc mỗi ngày không có màn hình, dù chỉ hai mươi phút trước khi ngủ, với sách giấy hoặc máy đọc sách không có thông báo.
- Đọc trọn ít nhất một cuốn văn học mỗi tháng, không đọc tóm tắt trước, không hỏi AI cho đến khi đọc xong.
- Mua sách của người viết thật, bản chính thức, hoặc mượn ở thư viện. Mỗi cuốn sách được mua, được mượn là một lá phiếu cho nghề viết.
- Đọc cùng người khác: một câu lạc bộ đọc, một người bạn, con cái. Trò chuyện với người thật về sách giữ cho cách đọc của bạn đa dạng.
- Đọc to cho trẻ nhỏ nghe và để trẻ thấy bạn đọc sách. Thói quen đọc của trẻ thường bắt đầu từ những gì chúng thấy người lớn làm, hơn là những gì người lớn bảo.
- Khi dùng AI, dùng nó để đọc sâu hơn chứ không để đọc ít đi: giải nghĩa, gợi mở, phản biện, rồi quay lại văn bản.
Không việc nào trong danh sách trên đòi hỏi bạn phải từ chối AI. Chúng chỉ đặt AI vào đúng chỗ, phía sau việc đọc chứ không thay cho nó.
Thư viện, nhà trường và câu lạc bộ đọc
Ở quy mô cộng đồng, thư viện có thể trở nên quan trọng hơn khi văn bản máy sinh tràn ngập: nơi người đọc tìm thấy sách đã được chọn lọc, bản in đáng tin, thủ thư biết giới thiệu. Nhiều thư viện đang số hoá kho sách, mở dịch vụ cho người khiếm thị, tổ chức buổi đọc. Ủng hộ thư viện địa phương bằng cách đến mượn sách, tham gia hoạt động, là cách thiết thực để giữ hạ tầng của việc đọc.
Nhà trường đứng trước câu hỏi khó: dạy văn thế nào khi học sinh có thể nhờ máy viết bài cảm nhận. Câu trả lời có lẽ nằm ở việc đặt trọng tâm vào trải nghiệm đọc, vào việc học sinh tự nói được điều mình cảm, hơn là vào sản phẩm viết theo mẫu. Đây là chủ đề của giáo dục, vượt ra ngoài phạm vi bài này, nhưng phụ huynh có thể góp phần bằng cách khuyến khích con đọc vì thích chứ không chỉ để làm bài.
Câu lạc bộ đọc, từ nhóm vài người bạn đến cộng đồng trực tuyến, là nơi giữ được tính đa dạng của cách đọc. Ở đó, mỗi người mang đến cách hiểu riêng từ trải nghiệm riêng, tranh luận, bất đồng, và người ta nhớ cuốn sách lâu hơn nhờ những cuộc trò chuyện ấy. Trong thời có AI, những không gian đọc của người thật như vậy có lẽ là thứ đáng nuôi dưỡng nhất.
Câu hỏi thường gặp
AI có làm người ta đọc sách ít đi không?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. AI có thể khiến một số người đọc tóm tắt thay cho đọc trọn, nhưng cũng giúp nhiều người tiếp cận tác phẩm khó, đọc rộng hơn. Kết quả phụ thuộc nhiều vào cách từng người, từng gia đình và cộng đồng sử dụng nó.
Đọc tóm tắt sách bằng AI có thay được đọc trọn không?
Với văn chương thì không. Tóm tắt cho biết cốt truyện nhưng bỏ mất giọng văn, nhịp điệu, chi tiết và trải nghiệm sống cùng nhân vật, những thứ làm nên giá trị tác phẩm. Với tài liệu tham khảo, tóm tắt có thể hữu ích hơn.
Nhà văn có bị AI thay thế không?
Không nên phán như vậy. AI viết được văn bản trôi chảy, nhưng văn chương có giá trị một phần vì đó là tiếng nói của một con người cụ thể. Nghề viết có thể thay đổi, gặp khó khăn về sinh kế, và điều đó phụ thuộc vào việc người đọc có tiếp tục ủng hộ người viết thật hay không.
Làm sao giữ thói quen đọc sâu khi luôn có AI bên cạnh?
Giữ thời gian đọc không màn hình mỗi ngày, đọc trọn sách trước khi hỏi AI, đọc cùng người khác và dùng AI để giải nghĩa, gợi mở, phản biện chứ không để đọc thay. Những thói quen nhỏ đều đặn hiệu quả hơn quyết tâm lớn.
Nên dạy trẻ đọc sách thế nào khi có AI?
Đọc to cho trẻ nghe, để trẻ thấy người lớn đọc sách, cùng trò chuyện về sách. Khi trẻ lớn hơn, nói chuyện về việc dùng AI đúng chỗ. Tránh biến việc đọc thành bài tập chấm điểm; đọc vì thích là nền tảng bền nhất.
Thư viện còn quan trọng khi mọi thứ đều có trên mạng không?
Có lẽ còn quan trọng hơn. Khi nội dung máy sinh tràn ngập, thư viện là nơi có sách đã được chọn lọc, bản in đáng tin và thủ thư biết giới thiệu, cùng các dịch vụ cho người khiếm thị và hoạt động cộng đồng đọc.