Theo nguyên lý chung của luật quyền tác giả ở Việt Nam và nhiều nước, tác giả là con người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm; phần do máy tự sinh ra, không có sáng tạo của con người, thường không được coi là tác phẩm có tác giả theo nghĩa pháp lý. Nhưng giữa hai đầu "người viết hoàn toàn" và "máy viết hoàn toàn" có rất nhiều mức pha trộn, và đó là nơi các câu hỏi khó nằm.
Bài này viết cho người đọc văn chương chứ không phải người sáng tác hay luật sư. Bạn sẽ thấy các mức độ AI tham gia vào một trang văn, nguyên lý pháp lý ở mức phổ thông, cuộc tranh cãi quanh việc dùng sách của nhà văn để huấn luyện AI, và những câu hỏi nên đặt ra khi gặp một tác phẩm có bàn tay máy. Quy định về AI đang được nhiều nơi sửa đổi, nên phần pháp lý chỉ là nguyên lý; khi cần áp dụng vào việc cụ thể, hãy kiểm văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi không còn là giả định
Chỉ vài năm trước, chuyện máy viết thơ còn là đề tài của truyện khoa học viễn tưởng hoặc những thí nghiệm cho vui. Nay người đọc gặp văn bản do AI viết ở khắp nơi: những bài thơ chúc mừng lan truyền trên mạng xã hội, những truyện ngắn đăng trên các trang tự xuất bản, những cuốn sách điện tử bán trên các chợ sách trực tuyến mà phần lớn nội dung do máy sinh ra. Báo chí nước ngoài đã nhiều lần đưa tin về các chợ sách phải đặt giới hạn số đầu sách một người được đăng mỗi ngày, vì làn sóng sách sinh tự động.
Với người đọc, việc này đặt ra những câu hỏi rất cụ thể. Tên in trên bìa có phải người đã viết những trang bên trong không? Khi khen một câu văn hay, ta đang khen ai? Nếu một cuốn tiểu thuyết đọc rất cuốn hóa ra do máy viết phần lớn, trải nghiệm đọc của ta có bớt giá trị không? Và những nhà văn có sách bị dùng làm dữ liệu cho máy học, họ có quyền gì?
Những câu hỏi đó không có đáp án gọn gàng, và các nhà làm luật, giới xuất bản, cộng đồng nhà văn vẫn đang tranh luận. Điều người đọc có thể làm là hiểu đủ các nguyên lý để không bị dắt mũi bởi những lời khẳng định quá chắc ở cả hai phía: "AI là tác giả mới" và "mọi thứ AI viết đều là đạo văn".
Nguyên lý pháp lý: quyền tác giả gắn với sáng tạo của con người
Luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam xác định tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Logic đằng sau là quyền tác giả bảo hộ dấu ấn sáng tạo, sự lựa chọn và sắp đặt mang tính cá nhân của một con người. Một chuỗi chữ do máy tự sinh theo xác suất, không có sự lựa chọn sáng tạo của người nào, khó đáp ứng điều kiện đó. Đến thời điểm viết bài, việc áp dụng nguyên lý này cho từng trường hợp có AI tham gia vẫn đang được giới chuyên môn thảo luận, và quy định có thể thay đổi.
Ở nước ngoài, Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ đã công bố hướng dẫn rằng chỉ phần do con người sáng tạo trong một tác phẩm mới có thể được đăng ký, và người nộp đơn phải khai báo phần do AI tạo ra. Một số nước khác có cách tiếp cận riêng. Sự khác biệt giữa các nước cho thấy đây là vùng đang định hình, chưa có khuôn chung toàn cầu.
Với người đọc, nguyên lý này có một ý nghĩa thực tế: khi một tác phẩm do người viết dùng AI hỗ trợ, phần được coi là sáng tạo của tác giả nằm ở những gì con người đã chọn, sửa, sắp xếp và chịu trách nhiệm. Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn khía cạnh pháp lý của quyền tác giả với nội dung do AI tạo ra, trang AI Bản Quyền trong cùng hệ có các bài chuyên sâu; ở đây ta giữ góc nhìn của người đọc.
Các mức độ AI tham gia vào một trang văn
Hình dung các mức độ dưới đây giúp tránh lối nghĩ chỉ có hai loại "người viết" và "máy viết". Cách chia này là để người đọc tham khảo, không phải phân loại pháp lý.
| Mức độ | Mô tả | Câu hỏi người đọc có thể đặt ra |
|---|---|---|
| Không dùng AI | Người viết tự viết, có thể dùng công cụ soát chính tả thông thường | Không có gì đặc biệt |
| AI hỗ trợ ngoài lề | Dùng AI tra cứu bối cảnh, gợi ý tên nhân vật, kiểm lỗi | Thường được coi như dùng từ điển hay người đọc thử |
| AI gợi ý, người viết lại | AI đưa vài phương án câu, đoạn; người viết chọn và viết lại theo giọng mình | Giọng văn cuối cùng là của ai? |
| Đồng viết | Nhiều đoạn giữ gần nguyên lời AI, người viết dẫn dắt và sắp đặt | Tác giả có nói rõ cách làm với người đọc không? |
| AI viết, người chọn lọc | Máy sinh phần lớn văn bản, người chỉ chọn, cắt, ghép | Phần sáng tạo của con người còn lại bao nhiêu? |
| AI viết hoàn toàn | Văn bản sinh tự động, không có chỉnh sửa đáng kể | Tên trên bìa có còn ý nghĩa tác giả không? |
Ranh giới giữa các mức không sắc nét. Một tác phẩm có thể ở mức này trong chương này và mức khác ở chương khác. Điều quan trọng với người đọc là sự minh bạch: người viết có cho bạn biết họ đã làm thế nào hay không.
Sách của nhà văn trong dữ liệu huấn luyện
Mô hình ngôn ngữ học từ một khối văn bản khổng lồ, trong đó có sách, truyện, thơ của rất nhiều tác giả. Ở nước ngoài, đã có nhiều nhà văn và hội nhà văn khởi kiện các công ty AI, cho rằng việc dùng sách của họ để huấn luyện mô hình mà không xin phép, không trả tiền là xâm phạm quyền tác giả. Phía các công ty thường lập luận rằng việc học từ văn bản giống như con người đọc sách để học viết, hoặc thuộc phạm vi sử dụng hợp lý theo luật nước họ. Các vụ việc này kết thúc theo những cách khác nhau tuỳ nơi, và cuộc tranh luận chưa ngã ngũ.
Người đọc Việt Nam có lý do để quan tâm. Văn học Việt Nam được số hoá ngày càng nhiều, cả tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ. Khi một chatbot viết được "theo phong cách" một nhà văn Việt đang sống, câu hỏi đặt ra là phong cách đó học từ đâu, và nhà văn có được hỏi ý kiến không. Những câu hỏi này liên quan đến sinh kế của người viết, mà không có người viết thì không có văn chương để đọc.
Thái độ hợp lý cho người đọc là tôn trọng tác phẩm còn bản quyền: đọc bản chính thức, không phát tán bản chép lậu, không dán nguyên văn cả chương sách vào chatbot để nhờ tóm tắt thay cho việc đọc. Trích một hai câu ngắn để bàn luận, ghi rõ tác giả, là cách dùng phổ biến và tôn trọng hơn.
Người đọc nên mong đợi điều gì từ người viết và nhà xuất bản
Minh bạch về cách làm. Một ghi chú ngắn ở đầu hoặc cuối sách cho biết AI đã được dùng ở khâu nào là đủ để người đọc tự đánh giá. Một số nhà xuất bản và tạp chí văn học ở nước ngoài đã đặt yêu cầu khai báo, hoặc từ chối nhận bài do AI viết.
Có người chịu trách nhiệm. Dù có dùng AI hay không, phải có một con người đứng tên chịu trách nhiệm về nội dung: sự chính xác của chi tiết lịch sử, câu trích dẫn, và cả những điều có thể gây tổn thương cho người khác.
Không giả danh. Viết bằng AI rồi mạo danh một nhà văn nổi tiếng, hoặc gán thơ do máy viết cho một tác giả đã mất, là hành vi lừa người đọc. Danh mục này có bài riêng về cách nhận ra thơ văn giả danh lan truyền trên mạng.
Tôn trọng tác giả gốc. Viết "theo phong cách" một nhà văn còn sống để bán sách mà không có sự đồng ý của họ là vùng xám về pháp lý và đáng bàn về đạo đức nghề viết. Người đọc có quyền không ủng hộ những sản phẩm như vậy.
Nói chuyện với người đọc trẻ về văn chương máy viết
Học sinh, sinh viên lớn lên cùng chatbot sẽ gặp văn bản do máy viết nhiều hơn mọi thế hệ trước. Cấm đoán ít tác dụng; điều hữu ích hơn là cùng các em đặt câu hỏi. Phụ huynh hay giáo viên có thể đưa ra hai đoạn văn ngắn cùng đề tài, một do người viết đã in trong sách, một do máy sinh ra, rồi hỏi các em thấy khác nhau ở đâu mà không cần đoán đúng đoạn nào của ai. Cuộc trò chuyện về sự khác biệt đó, về chi tiết cụ thể, về giọng riêng, về chỗ bất ngờ, mới là bài học.
Cũng nên nói thẳng với các em về chuyện trung thực: nộp bài do máy viết như bài của mình là gian dối, dù không ai phát hiện. Nhưng cách tiếp cận tốt hơn là giúp các em thấy niềm vui của việc tự viết ra một câu đúng ý mình, điều mà không có máy nào làm thay được. Với trẻ em, tránh biến chuyện này thành cuộc thi ai nhận ra máy giỏi hơn, hay chấm điểm em nào đoán đúng.
Câu hỏi tự đặt ra khi gặp một tác phẩm có AI tham gia
Bạn không cần tẩy chay mọi thứ có dấu vết AI, cũng không cần chấp nhận tất cả. Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn có thái độ của riêng mình với từng tác phẩm cụ thể.
- Người viết có nói rõ AI đã được dùng thế nào không, hay mình chỉ đoán?
- Nếu bỏ phần do máy viết đi, phần còn lại có cho thấy một con người với cái nhìn riêng không?
- Tác phẩm có lặp lại những hình ảnh, cấu trúc câu sáo mòn mà văn bản do máy sinh ra hay mắc không?
- Các chi tiết lịch sử, địa danh, trích dẫn có được kiểm chứng, hay có dấu hiệu bịa?
- Mình đọc tác phẩm này để tìm điều gì: một câu chuyện giải trí, hay một tiếng nói của người khác? Câu trả lời ảnh hưởng đến việc tác giả là ai có quan trọng với mình không.
- Tác phẩm có mượn tên, mượn phong cách của một nhà văn thật mà không có sự đồng ý không?
Câu hỏi thứ năm có lẽ là quan trọng nhất. Với nhiều người, văn chương có giá trị vì đó là một con người nói với một con người khác qua trang giấy. Nếu bạn đọc vì điều đó, hãy chọn sách có tác giả thật và minh bạch; nếu bạn chỉ cần một câu chuyện giải trí, mức độ AI tham gia có thể ít quan trọng hơn với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thơ do AI viết có được bảo hộ quyền tác giả không?
Theo nguyên lý chung ở Việt Nam và nhiều nước, quyền tác giả gắn với sáng tạo của con người, nên phần do máy tự sinh không có sáng tạo của người thường khó được bảo hộ. Với tác phẩm có con người tham gia sáng tạo, phần đóng góp của người có thể được xem xét. Quy định đang thay đổi, cần kiểm văn bản hiện hành.
Người dùng AI để viết sách có được đứng tên tác giả không?
Người đó đứng tên cho phần sáng tạo của chính mình: ý tưởng, lựa chọn, sửa chữa, sắp đặt. Nhiều nhà xuất bản và cơ quan đăng ký ở nước ngoài yêu cầu khai báo phần do AI tạo ra. Khi cần làm thủ tục cụ thể, nên hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
Dùng sách của nhà văn để huấn luyện AI có hợp pháp không?
Đây là câu hỏi đang tranh cãi. Ở nước ngoài đã có nhiều vụ kiện của nhà văn với công ty AI, với lập luận khác nhau ở hai phía và kết quả khác nhau tuỳ nơi. Chưa có câu trả lời chung cho mọi quốc gia.
Đọc văn chương do AI viết có làm mất giá trị trải nghiệm đọc không?
Tuỳ bạn đọc vì điều gì. Nếu bạn tìm tiếng nói của một con người cụ thể, việc phần lớn văn bản do máy sinh ra có thể làm giảm ý nghĩa. Nếu bạn chỉ cần câu chuyện giải trí, có thể ít quan trọng hơn. Điều nên đòi hỏi là sự minh bạch.
Có nên dán cả chương sách còn bản quyền vào chatbot để tóm tắt không?
Không nên. Việc đó vừa không tôn trọng quyền của tác giả, vừa thay mất việc đọc. Nếu cần bàn về một đoạn, chỉ trích vài câu ngắn và ghi rõ tác giả; muốn biết nội dung thì đọc bản chính thức.
Làm sao biết một cuốn sách có dùng AI hay không?
Cách chắc nhất là xem lời ghi chú của tác giả hoặc nhà xuất bản. Các công cụ dò văn bản AI hiện chưa đủ tin cậy để kết luận, nhất là với tiếng Việt, nên đừng vội quy kết một tác giả chỉ dựa vào kết quả của chúng.