Văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20, khoảng 1900–1930, là giai đoạn giao thời: chữ Quốc ngữ dần thay chữ Hán và chữ Nôm, báo chí ra đời, những tiểu thuyết và truyện ngắn đầu tiên bằng văn xuôi Quốc ngữ xuất hiện, chuẩn bị nền cho sự nở rộ của thập niên 1930. Đây là thời kỳ ít được đọc nhất nhưng lại giải thích được vì sao Thơ mới và tiểu thuyết hiện đại có thể ra đời nhanh đến vậy.
Nếu bạn chỉ biết văn học hiện đại từ Tự lực văn đoàn trở đi, giai đoạn này sẽ cho bạn thấy những bước đi chập chững, đôi khi vụng về nhưng rất thật: người viết thử nghiệm câu văn xuôi, học cách kể chuyện kiểu mới, tranh luận về chữ viết và tiếng nói dân tộc. Bài viết đi qua các mốc, các tờ báo, các tác phẩm đáng đọc, và cách dùng AI tra cứu một giai đoạn mà tài liệu trên mạng còn tản mát.
Từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ: một cuộc đổi chữ viết
Chữ Quốc ngữ được các giáo sĩ phương Tây và người Việt cộng tác xây dựng từ thế kỷ 17, nhưng phải đến cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 mới được dùng rộng rãi. Ở Nam Kỳ, tờ Gia Định báo ra đời năm 1865 là tờ báo Quốc ngữ đầu tiên. Ở Bắc và Trung Kỳ, chữ Hán vẫn giữ vị trí chính thống cho tới khi khoa cử bị bãi bỏ, kỳ thi cuối cùng năm 1919.
Điều thú vị là chữ Quốc ngữ lúc đầu bị nhiều nhà nho xem là chữ của người ngoài. Thái độ đó đổi khác khi các phong trào duy tân đầu thế kỷ, tiêu biểu là Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 ở Hà Nội, cổ vũ học chữ Quốc ngữ như con đường mở mang dân trí. Từ một công cụ hành chính, chữ Quốc ngữ trở thành phương tiện để người Việt đọc, viết và tranh luận bằng chính tiếng nói hằng ngày.
Hệ quả với văn học là rất lớn. Khi chữ viết trùng với tiếng nói, văn xuôi tiếng Việt có thể phát triển: câu văn không còn phải chạy theo biền ngẫu, người viết có thể ghi lại lời thoại tự nhiên, độc giả không cần học chữ Hán nhiều năm mới đọc được truyện.
Báo chí: cái nôi của văn xuôi hiện đại
Phần lớn tác phẩm đầu thế kỷ ra mắt độc giả trên báo trước khi in thành sách. Một số tờ báo và tạp chí quan trọng thường được nhắc tới trong văn học sử:
- Gia Định báo (1865): tờ báo Quốc ngữ đầu tiên, ở Nam Kỳ, gắn với tên tuổi Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của trong việc phổ biến chữ Quốc ngữ.
- Đông Dương tạp chí (1913): do Nguyễn Văn Vĩnh chủ trương ở Hà Nội, đăng nhiều bản dịch văn học Pháp và bài bàn về tiếng Việt.
- Nam Phong tạp chí (1917–1934): do Phạm Quỳnh làm chủ bút, đăng khảo cứu, dịch thuật, sáng tác, góp phần lớn vào việc làm giàu từ vựng học thuật tiếng Việt; tờ tạp chí cũng gây tranh luận vì quan hệ với chính quyền thuộc địa.
- Các báo ở Sài Gòn thập niên 1910–1920: đăng tiểu thuyết từng kỳ, nuôi dưỡng một lượng độc giả bình dân đông đảo ở Nam Bộ.
- Báo chí cuối thập niên 1920: ngày càng đa dạng, mở đường cho các tờ báo văn chương và báo trào phúng của thập niên 1930.
Khi đọc các tác phẩm thời này, hãy nhớ chúng được viết cho báo: có những đoạn kéo dài để giữ độc giả số sau, có những lời bình luận đạo đức chen vào để hợp khẩu vị người đọc đương thời. Đó là đặc điểm của hoàn cảnh xuất bản, không phải lỗi riêng của tác giả.
Một số năm ra đời và tên người chủ trương báo được ghi khác nhau giữa các tài liệu; nếu bạn trích trong bài viết, hãy đối chiếu với sách lịch sử báo chí có uy tín.
Văn xuôi Nam Bộ: Lazarô Phiền và Hồ Biểu Chánh
Nam Bộ đi trước trong văn xuôi Quốc ngữ. “Truyện thầy Lazarô Phiền” của Nguyễn Trọng Quản, in năm 1887, thường được nhắc là một trong những truyện văn xuôi Quốc ngữ sớm nhất mang dáng dấp tiểu thuyết hiện đại, với lối kể có nhân vật, có tâm lý, có lời thoại. Tác phẩm ngắn, ít người đọc, nhưng là cột mốc quan trọng trong văn học sử.
Hồ Biểu Chánh là cái tên lớn của tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ, với hàng chục tiểu thuyết viết trong nhiều thập kỷ. Một số truyện của ông mượn khung cốt truyện từ tiểu thuyết phương Tây rồi Việt hoá hoàn toàn bối cảnh, nhân vật, ngôn ngữ, và nhìn chung đặt nặng luân lý ở hiền gặp lành. Giọng văn đậm chất Nam Bộ, gần lời nói của người dân miệt vườn, nên ngày nay đọc lại vẫn thấy sống động, nhất là với người quan tâm tiếng địa phương.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn xuôi Nam Bộ giai đoạn này chưa được đánh giá đúng mức trong một thời gian dài vì trung tâm văn học sử thường đặt ở Hà Nội. Đọc Hồ Biểu Chánh cạnh Tự lực văn đoàn là một cách hay để thấy văn xuôi Việt có nhiều ngả đường khác nhau.
Ở phía Bắc: Sống chết mặc bay, Tố Tâm và văn xuôi trữ tình
Truyện ngắn “Sống chết mặc bay” của Phạm Duy Tốn, đăng trên Nam Phong năm 1918, kể cảnh vỡ đê trong khi quan phụ mẫu mải mê đánh bài, thường được xem là một trong những truyện ngắn hiện đại sớm ở Bắc Kỳ, với lối dựng tương phản rất rõ. Truyện ngắn, dễ đọc, là bước đệm hay để hiểu văn xuôi hiện thực về sau.
Năm 1925, tiểu thuyết “Tố Tâm” của Hoàng Ngọc Phách ra đời và được giới thanh niên đương thời đón đọc nồng nhiệt. Đây là chuyện tình bi thương giữa một nam sinh và một cô gái có học, bị ràng buộc bởi lễ giáo và gia đình. Truyện được kể nhiều qua thư từ và nhật ký, chú trọng tâm lý nhân vật, nên thường được gọi là tiểu thuyết tâm lý đầu tiên của văn học Việt Nam hiện đại, dù cách gọi này vẫn có người bàn lại.
Bên cạnh đó là Tản Đà với thơ, văn xuôi và báo chí, người đã đưa cảm xúc cá nhân phóng túng vào văn chương từ trước Thơ mới. Đọc Tản Đà, bạn thấy rõ một con người đứng giữa hai thời đại: thể thơ cũ, tâm hồn đã mới. Nhiều nhà thơ mới về sau đều nhắc đến ông như người mở đường.
Dịch thuật: lớp học kể chuyện của văn xuôi Việt
Trước khi người Việt viết tiểu thuyết theo lối mới, họ đọc tiểu thuyết qua bản dịch. Ở Nam Kỳ, các bộ truyện Tàu như Tam quốc, Thuỷ hử được dịch ra chữ Quốc ngữ và in từng tập, tạo nên một lớp độc giả quen đọc truyện dài bằng chữ mới. Ở Bắc Kỳ, Nguyễn Văn Vĩnh và các cộng sự dịch nhiều tác phẩm Pháp, trong đó có “Những người khốn khổ” của Victor Hugo và truyện của Alexandre Dumas, cùng các vở kịch Molière.
Dịch thuật làm hai việc cùng lúc. Nó đưa vào tiếng Việt những cách kể chuyện mới: mở đầu bằng cảnh, miêu tả tâm lý, đối thoại dài, kết cấu chương hồi khác với truyện thơ Nôm. Đồng thời nó buộc người dịch phải tìm chữ cho những khái niệm chưa có, góp phần làm giàu vốn từ của tiếng Việt hiện đại. Nhiều người viết thế hệ sau thừa nhận họ học viết văn xuôi trước hết từ việc đọc bản dịch.
Nếu muốn cảm nhận rõ điều này, bạn có thể đặt cạnh nhau một đoạn dịch đầu thế kỷ và một bản dịch hiện nay của cùng tác phẩm, rồi nhờ AI chỉ ra khác biệt về câu chữ, lối xưng hô, mức độ Việt hoá. Phần so sánh bản dịch chuyên sâu có ở mục văn học dịch của trang; ở đây chỉ cần thấy dịch thuật là một mắt xích của giai đoạn giao thời.
Lộ trình đọc giai đoạn giao thời trong bốn tuần
Giai đoạn này không cần đọc nhiều, chỉ cần đọc đúng tác phẩm tiêu biểu và hiểu vì sao nó quan trọng. Lộ trình dưới dành cho người muốn có cái nhìn toàn cảnh mà không quá tải.
| Tuần | Đọc gì | Câu hỏi để tự trả lời |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Một vài truyện trong tập truyện kể của Trương Vĩnh Ký hoặc Huỳnh Tịnh Của | Câu văn Quốc ngữ buổi đầu khác văn hôm nay ở đâu? |
| Tuần 2 | Truyện thầy Lazarô Phiền và một tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh | Cách kể chuyện có gì mới so với truyện thơ Nôm? |
| Tuần 3 | Sống chết mặc bay, một số bài thơ và văn xuôi của Tản Đà | Cái nhìn hiện thực và ý thức cá nhân bắt đầu từ đâu? |
| Tuần 4 | Tố Tâm | Vì sao một chuyện tình lại làm cả một thế hệ xúc động? |
Đọc xong bốn tuần, bạn sẽ thấy Tự lực văn đoàn và Thơ mới không xuất hiện từ hư không mà là bước tiếp nối của ba mươi năm thử nghiệm. Đây cũng là lúc nên đọc một cuốn văn học sử để nối các mốc với nhau.
Dùng AI tra cứu giai đoạn giao thời: làm sao để không bị dẫn sai
Tài liệu về giai đoạn 1900–1930 trên mạng ít và nhiều chỗ chép lại nhau, nên AI dễ trộn lẫn. Các bước dưới giúp bạn tận dụng AI như người trợ lý tra cứu có kiểm soát.
- Bắt đầu bằng câu hỏi khung: “Liệt kê các mốc chính của văn học Việt Nam 1900–1930, mỗi mốc ghi mức độ chắc chắn và loại nguồn nên kiểm.” Yêu cầu mức độ chắc chắn giúp máy bớt nói giọng khẳng định.
- Với mỗi mốc, kiểm trong một cuốn văn học sử hoặc lịch sử báo chí có uy tín ở thư viện. Ghi lại mốc nào khớp, mốc nào lệch năm, mốc nào không tìm thấy.
- Khi đọc một văn bản cũ, dán đoạn văn và nhờ AI giải nghĩa từ cổ, từ Nam Bộ, từ Hán Việt. Câu lệnh mẫu: “Giải thích các từ khó trong đoạn văn đầu thế kỷ 20 dưới đây, đánh dấu từ nào là phương ngữ Nam Bộ.”
- Hỏi AI về các tranh luận chứ không chỉ sự kiện: “Có những ý kiến khác nhau nào về vai trò của Nam Phong tạp chí?” Sau đó kiểm xem các ý kiến ấy có thật trong sách nghiên cứu hay không.
- Cẩn thận với những “tác phẩm đầu tiên” mà AI nêu. Danh hiệu đầu tiên trong văn học sử luôn có tranh luận, và máy hay biến một nhận định có điều kiện thành sự thật tuyệt đối.
Phần lớn văn bản giai đoạn này đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản, nhiều thư viện có bản số hoá. Đọc bản chụp nguyên gốc, dù chính tả cũ, giúp bạn cảm được không khí thời đại tốt hơn bản đã chuẩn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Văn học Việt Nam hiện đại bắt đầu từ năm nào?
Không có một năm duy nhất. Nhiều giáo trình lấy đầu thế kỷ 20 làm điểm khởi đầu quá trình hiện đại hoá, coi 1900–1930 là giai đoạn giao thời và từ 1930 là giai đoạn văn học hiện đại phát triển mạnh. Một số nhà nghiên cứu đẩy mốc sớm hơn, gắn với văn xuôi Quốc ngữ Nam Bộ cuối thế kỷ 19.
Tiểu thuyết đầu tiên bằng chữ Quốc ngữ là tác phẩm nào?
Câu hỏi này có nhiều câu trả lời tuỳ cách hiểu “tiểu thuyết”. “Truyện thầy Lazarô Phiền” năm 1887 thường được nhắc là tác phẩm văn xuôi hư cấu sớm nhất mang dáng tiểu thuyết hiện đại, trong khi Hồ Biểu Chánh và các tác giả Nam Bộ đầu thế kỷ 20 là những người viết tiểu thuyết dài một cách hệ thống.
Tố Tâm có còn đáng đọc không?
Đáng đọc nếu bạn muốn hiểu tâm lý thanh niên trí thức đầu thế kỷ và bước chuyển sang tiểu thuyết tâm lý. Văn phong có chỗ ủy mị, nhiều câu văn biền ngẫu còn sót lại, nhưng chính những điểm đó cho thấy văn xuôi Việt đang chuyển mình như thế nào.
Vì sao Nam Phong tạp chí gây tranh luận?
Nam Phong có đóng góp lớn về khảo cứu, dịch thuật và làm giàu tiếng Việt học thuật, nhưng tạp chí ra đời và hoạt động trong quan hệ với chính quyền thuộc địa, nên lập trường của nó bị nhiều người đương thời và về sau phê phán. Đánh giá Nam Phong vì vậy thường tách đóng góp văn hoá khỏi lập trường chính trị.
Có thể đọc văn bản đầu thế kỷ 20 ở đâu?
Thư viện quốc gia, thư viện các trường đại học có ngành ngữ văn, và một số dự án số hoá sách báo cũ có lưu bản chụp. Bạn cũng có thể tìm các tuyển tập văn học giai đoạn này do nhà xuất bản có uy tín biên soạn, thường kèm chú thích từ cổ.
AI có đọc được chữ Quốc ngữ cũ trong bản chụp báo xưa không?
Các công cụ nhận dạng chữ hiện nay đọc được một phần, nhưng hay sai ở dấu thanh, chính tả cũ và giấy mờ. Nên dùng kết quả nhận dạng như bản nháp, rồi đối chiếu với bản chụp từng dòng trước khi trích dẫn hoặc đưa cho AI phân tích.