Anton Chekhov là bác sĩ người Nga sống chưa tới bốn mươi lăm năm, để lại hàng trăm truyện ngắn và bốn vở kịch lớn đã làm thay đổi cách cả thế giới viết truyện ngắn và dựng kịch. Với người đọc Việt, Chekhov là cửa vào văn học Nga dễ nhất: truyện ngắn, ít nhân vật, không triết lý dài, nhưng đọc xong lại day dứt rất lâu.
Bài này dựng chân dung Chekhov ở mức những mốc chắc chắn, chia các giai đoạn sáng tác, gợi những truyện và vở kịch nên đọc trước, và chỉ cách đọc qua bản dịch tiếng Việt mà không bị nhầm tên tác phẩm hay câu trích. Đây cũng là ví dụ cho thấy quy trình đọc chân dung tác giả dùng được với văn học nước ngoài.
Đời Chekhov qua những mốc chắc chắn
Chekhov sinh năm 1860 ở Taganrog, một thành phố cảng phía nam nước Nga, trong gia đình một người buôn bán nhỏ có gốc nông nô. Tuổi thơ không mấy êm ả: cha nghiêm khắc, cửa hàng làm ăn thua lỗ, cả nhà dời lên Moskva trong khi cậu ở lại học hết trung học. Sau đó ông vào học y khoa ở Đại học Moskva và tốt nghiệp, trở thành bác sĩ.
Ngay từ thời sinh viên, Chekhov đã viết truyện vui ngắn cho các tờ báo hài hước để nuôi gia đình, ký dưới nhiều bút danh, nổi tiếng nhất là Antosha Chekhonte. Dần dần, truyện của ông nghiêm túc hơn, được giới văn học chú ý. Năm 1890, ông thực hiện chuyến đi dài và vất vả tới đảo Sakhalin, nơi có trại tù khổ sai, rồi viết một cuốn sách khảo sát về đời sống ở đó.
Những năm 1890, ông sống ở một điền trang nhỏ gần Moskva, vừa viết vừa khám chữa bệnh cho nông dân quanh vùng. Bệnh lao buộc ông chuyển xuống Yalta, nơi khí hậu ấm hơn. Ông kết hôn với một nữ diễn viên của Nhà hát Nghệ thuật Moskva và mất năm 1904 tại một khu nghỉ dưỡng ở Đức. Những mốc này thống nhất trong các tiểu sử phổ biến và là khung tốt cho niên biểu của bạn.
Bản đồ tác phẩm: ba chặng truyện ngắn và bốn vở kịch
Tên tiếng Việt của truyện Chekhov khác nhau theo bản dịch, nên bảng dưới dùng tên quen thuộc nhất và bạn nên kiểm lại tên trên bản sách mình cầm. Năm sáng tác hay công diễn chỉ ghi ở những mốc phổ biến.
| Chặng | Tác phẩm tiêu biểu | Nên đọc để thấy gì |
|---|---|---|
| Truyện vui đầu nghề | Cái chết của viên chức, Anh béo và anh gầy | Tiếng cười ngắn gọn về thói xu nịnh, sợ hãi cấp trên |
| Chuyển sang truyện nghiêm túc | Thảo nguyên và các truyện cuối thập niên 1880 | Truyện dài hơi hơn, giàu tả cảnh, bớt chất hài |
| Truyện ngắn trưởng thành | Phòng số 6, Người trong bao, Người đàn bà có con chó nhỏ | Những đời sống bị giam trong khuôn sáo, nỗi buồn không lối thoát rõ ràng |
| Bốn vở kịch lớn | Chim hải âu, Cậu Vania, Ba chị em, Vườn anh đào | Kịch ít hành động bề ngoài, xung đột nằm trong những cuộc trò chuyện thường ngày |
Chim hải âu là ví dụ thú vị về đời sống của một tác phẩm: buổi công diễn đầu tiên ở Sankt-Peterburg năm 1896 thất bại, nhưng khi Nhà hát Nghệ thuật Moskva dựng lại năm 1898, vở kịch thành công lớn. Câu chuyện đó cho thấy kịch Chekhov cần một lối diễn mới để hiện ra đúng giá trị.
Truyện ngắn Chekhov: vì sao ngắn mà day dứt lâu
Người đọc quen truyện có mở đầu, cao trào, kết thúc rõ ràng thường bất ngờ với Chekhov. Truyện của ông hay bắt đầu ngay giữa chuyện, kết thúc khi nhân vật vẫn chưa giải quyết được gì, và người kể gần như không phán xét. Cái day dứt đến từ khoảng trống đó: người đọc phải tự hoàn tất câu chuyện trong đầu mình.
Người trong bao là ví dụ rõ. Nhân vật Belikov, một giáo viên sống thu mình trong mọi thứ vỏ bọc, từ áo khoác, ô, tới quy định và nỗi sợ, trở thành hình ảnh cho kiểu người sợ mọi sự thay đổi. Truyện được kể lại qua lời trò chuyện của hai người đi săn, và kết thúc bằng một nhận xét khiến người nghe nhận ra chính họ cũng đang sống trong bao. Cái bao không chỉ của Belikov.
Phòng số 6 đi xa hơn: một bác sĩ quản lý bệnh viện tỉnh lẻ, quen thờ ơ với đau khổ bằng những lập luận triết học, cuối cùng chính ông bị nhốt vào phòng bệnh mà mình từng bỏ mặc. Đọc truyện này, bạn thấy rõ con mắt của một người vừa là bác sĩ vừa là nhà văn: lạnh, chính xác, nhưng đầy thương cảm. Đây là truyện hợp để đọc chậm và thảo luận trong câu lạc bộ.
Kịch Chekhov: đọc trên giấy thế nào cho vào
Đừng chờ hành động lớn. Bốn vở kịch lớn của ông gần như không có biến cố gay cấn trên sân khấu. Nhân vật uống trà, trò chuyện, chờ đợi, nói những câu tưởng vu vơ. Xung đột nằm ở những gì họ muốn mà không nói ra.
Đọc chỉ dẫn sân khấu. Những dòng tả âm thanh, khoảng lặng, ánh sáng có ý nghĩa lớn. Trong Vườn anh đào, âm thanh tiếng rìu chặt cây ở cuối vở là chi tiết được nhắc rất nhiều.
Theo dõi từng nhân vật một lần. Kịch Chekhov đông nhân vật, mỗi người một nỗi niềm. Đọc lần hai, hãy chỉ theo một nhân vật từ đầu tới cuối, bạn sẽ thấy một vở kịch khác.
Hài hay bi. Chekhov gọi một số vở của mình là hài kịch, trong khi nhiều người dựng và đọc chúng như bi kịch. Đây là một tranh luận thú vị; bạn không cần chọn phe, chỉ cần để ý chỗ nào buồn cười và chỗ nào buồn. Thường thì hai thứ nằm ngay cạnh nhau, trong cùng một câu thoại.
Đọc cùng nhóm. Kịch vốn để nói thành tiếng. Nếu có câu lạc bộ đọc, phân vai và đọc to một hồi kịch sẽ giúp mọi người nghe được những khoảng lặng mà đọc thầm dễ bỏ qua.
Chekhov trong dòng chảy truyện ngắn thế giới
Chekhov thường được coi là một trong những người định hình truyện ngắn hiện đại. Trước ông, truyện ngắn ở nhiều nền văn học hay dựa vào cốt truyện khéo, có nút thắt và kết thúc bất ngờ. Chekhov cho thấy một truyện có thể đứng vững chỉ bằng một lát cắt đời sống, một tâm trạng, một khoảnh khắc nhận ra. Nhiều nhà văn truyện ngắn thế kỷ 20 ở nhiều nước đã nhắc tới ông như người mở đường; đó là nhận định phổ biến trong các giáo trình văn học thế giới.
Với người đọc Việt, một bài tập thú vị là đặt Chekhov cạnh những nhà văn truyện ngắn Việt Nam mà bạn đã quen. Một số người đọc thấy ở Thạch Lam lối truyện ít biến cố, giàu tâm trạng gợi nhớ Chekhov; ở Nam Cao cái nhìn vào những đời sống bị bào mòn trong cảnh nhỏ nhen thường ngày. Đó là sự so sánh của người đọc, không phải khẳng định về ảnh hưởng trực tiếp, và bạn nên giữ nó ở mức ấy.
Nếu nhờ AI so sánh, hãy yêu cầu nó dẫn ra truyện cụ thể cho từng điểm giống và khác, rồi tự đọc để kiểm. AI rất dễ khẳng định "nhà văn A chịu ảnh hưởng nhà văn B" chỉ vì hai người hay được nhắc cùng nhau. Một khẳng định về ảnh hưởng chỉ đáng tin khi có bằng chứng từ chính nhà văn hoặc từ nghiên cứu đã xuất bản.
Đọc Chekhov qua bản dịch và kiểm câu trích
Phần lớn người Việt đọc Chekhov qua bản dịch, có khi dịch thẳng từ tiếng Nga, có khi qua tiếng Pháp hay tiếng Anh. Tên truyện vì thế có nhiều phiên bản: một truyện có thể có hai ba tên tiếng Việt khác nhau. Khi nhờ AI tìm truyện, hãy cho nó cả tên gốc tiếng Nga hoặc tên tiếng Anh phổ biến, rồi kiểm tên tiếng Việt trên bản sách bạn có. Tên dịch giả và năm in ở Việt Nam là thứ AI hay đoán sai nhất; xem trên trang bản quyền của sách.
Một trường hợp tiêu biểu về câu trích là cái mà người ta gọi là khẩu súng của Chekhov: nếu một khẩu súng xuất hiện trong màn đầu thì đến màn sau nó phải nổ. Ý tưởng này được nhiều nguồn gắn với Chekhov qua thư từ và hồi ức của người khác, nhưng câu chữ cụ thể khác nhau tuỳ nguồn. Bạn có thể dùng ý tưởng đó, nhưng đừng chép một phiên bản như thể đó là nguyên văn.
Tương tự, mạng xã hội lan truyền nhiều câu "danh ngôn Chekhov" về tình yêu, cuộc sống mà không ai ghi được xuất xứ. Quy tắc giống như với tác giả Việt Nam: câu nào không tìm thấy trong tác phẩm, thư từ đã xuất bản hay tiểu sử uy tín thì coi như chưa phải của ông.
Lộ trình đọc Chekhov trong một tháng
Truyện Chekhov ngắn, nên lộ trình này có thể đọc mỗi tối một truyện. Bạn nên đọc theo thứ tự thời gian để thấy giọng ông chuyển từ cười sang buồn.
- Tuần một: đọc năm sáu truyện vui đầu nghề, kể cả Cái chết của viên chức và Anh béo và anh gầy. Ghi lại thói xấu nào bị giễu trong từng truyện.
- Tuần hai: đọc Người trong bao, rồi đọc Người đàn bà có con chó nhỏ. So hai cách ông nói về những đời sống bị bó hẹp.
- Tuần ba: đọc Phòng số 6 thong thả trong hai ba buổi. Nhờ AI giải thích bối cảnh bệnh viện tỉnh lẻ nước Nga thế kỷ 19, rồi kiểm với lời giới thiệu trong sách.
- Tuần bốn: đọc Vườn anh đào hoặc Ba chị em. Nếu có thể, xem thêm một bản dựng sân khấu để thấy kịch ông sống thế nào khi được diễn.
- Cuối tháng: viết vài dòng về điều bạn thấy chung trong mọi truyện và vở kịch đã đọc, và một câu hỏi bạn vẫn chưa trả lời được.
Khi trò chuyện với AI về Chekhov, hãy hỏi những câu như vì sao truyện này kết thúc ở đây, hay nếu viết thêm một trang nữa thì điều gì sẽ thay đổi. Những câu hỏi đó giúp bạn tập đọc như Chekhov muốn: tự hoàn tất câu chuyện thay vì chờ người kể nói hộ.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu đọc Chekhov từ truyện nào?
Với người mới, bắt đầu bằng vài truyện vui ngắn như Cái chết của viên chức để quen giọng, rồi tới Người trong bao. Hai truyện này ngắn, dễ tìm bản dịch, và cho thấy hai mặt cười và buồn của ông.
Kịch Chekhov đọc có chán không?
Có thể thấy chậm nếu bạn chờ biến cố lớn. Hãy đọc chỉ dẫn sân khấu kỹ, theo dõi từng nhân vật, và nếu được thì xem một bản dựng. Kịch Chekhov thường hay hơn khi được nghe thành tiếng.
Vì sao một truyện của Chekhov có nhiều tên tiếng Việt?
Vì truyện được nhiều người dịch qua nhiều thời kỳ, đôi khi qua ngôn ngữ trung gian. Mỗi dịch giả chọn cách đặt tên riêng. Khi tìm truyện, hãy dùng thêm tên gốc hoặc tên tiếng Anh phổ biến để không nhầm.
Khẩu súng của Chekhov có phải là câu nói nguyên văn của ông không?
Ý tưởng được gắn với Chekhov qua thư từ và hồi ức của người cùng thời, nhưng câu chữ khác nhau giữa các nguồn. Bạn có thể nhắc tới ý tưởng này như một nguyên tắc gắn với tên ông, nhưng đừng trình bày một phiên bản cụ thể như nguyên văn.
Nghề bác sĩ ảnh hưởng tới văn Chekhov thế nào?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nghề y giúp ông có cái nhìn quan sát chính xác, ít phán xét và thấu hiểu nỗi đau thể xác lẫn tinh thần. Một số truyện, như Phòng số 6, lấy bối cảnh trực tiếp từ y tế. Nhưng văn ông không chỉ là ghi chép của một bác sĩ; đó vẫn là sáng tạo nghệ thuật.
Đọc Chekhov có cần biết nhiều về lịch sử Nga không?
Không cần nhiều. Một ít bối cảnh về xã hội Nga cuối thế kỷ 19, như sự cách biệt giữa thành thị và tỉnh lẻ, đời sống viên chức và điền chủ, là đủ. Lời giới thiệu trong các tuyển tập thường cung cấp phần này ngắn gọn.