Chiến tranh và hòa bình là tiểu thuyết sử thi của Lev Tolstoy, ra mắt trọn bộ năm 1869, theo chân mấy gia đình quý tộc Nga qua các cuộc chiến với Napoleon từ năm 1805 đến 1812, với phần kết lùi tới khoảng năm 1820. Cuốn sách dài hơn một nghìn trang ở hầu hết các bản, có hàng trăm nhân vật, và xen giữa câu chuyện là những chương Tolstoy trực tiếp bàn về lịch sử. Đó là ba thứ khiến người đọc nản, và cũng là ba thứ có cách xử lý rõ ràng.
Bài này không kể lại cốt truyện. Nó giúp bạn nắm cấu trúc sách, làm quen hệ thống tên gọi Nga, chọn cách đối xử với các chương bàn sử, và dùng AI nhắc nhân vật mà không bị lộ những gì phía trước. Nếu bạn từng mở cuốn sách và gấp lại sau buổi tiệc ở phòng khách mở đầu, đây là bài dành cho bạn.
Cấu trúc sách: bốn tập và phần kết
Các bản tiếng Việt thường in thành nhiều cuốn, nhưng cấu trúc gốc của tác phẩm là bốn tập, mỗi tập chia nhiều phần, cộng với phần kết gồm hai phần. Biết cấu trúc giúp bạn chia nhịp và biết mình đang ở đâu trong dòng thời gian.
| Phần sách | Mốc thời gian chính | Gợi ý cách đọc |
|---|---|---|
| Tập một | Năm 1805, Petersburg, Moskva và chiến dịch ở Áo | Đoạn khó vào nhất vì nhiều nhân vật mới; dồn nhịp đọc ở đây |
| Tập hai | Khoảng 1806 đến 1811, thời gian hòa hoãn | Phần "hòa bình" của tựa sách: đời sống gia đình, tình cảm, tìm kiếm ý nghĩa sống |
| Tập ba | Năm 1812, quân Pháp tiến vào nước Nga | Nhịp nhanh dần, các tuyến nhân vật bắt đầu gặp nhau |
| Tập bốn | Cuối 1812, sau khi quân Pháp rút | Các tuyến đi tới hồi kết của chúng |
| Phần kết, phần một | Khoảng 1820 | Đời sống các nhân vật sau chiến tranh |
| Phần kết, phần hai | Không theo mốc truyện | Tiểu luận của Tolstoy về lịch sử và tự do ý chí; có thể đọc sau cùng hoặc để lần đọc thứ hai |
Tựa sách gợi đúng nhịp của nó: chương chiến trận xen với chương đời thường, những trận đánh lớn như Austerlitz và Borodino nằm giữa các buổi dạ hội, các cuộc tình, các bữa săn. Nếu thấy mệt với một kiểu chương, hãy nhớ rằng kiểu kia sắp tới.
Làm quen tên gọi Nga trước khi đọc
Mỗi người có tên, tên cha và họ. Một quý tộc Nga có tên riêng, tên theo cha (gắn hậu tố chỉ "con trai của" hoặc "con gái của"), và họ. Trong cảnh lịch sự, người ta gọi nhau bằng tên kèm tên cha. Đây không phải hai người khác nhau, chỉ là cách gọi tôn trọng.
Tên thân mật thay đổi theo độ gần gũi. Natalya ở nhà là Natasha; Pyotr thành Petya; Nikolai thành Nikolenka. Cùng một nhân vật có thể được gọi bằng ba, bốn dạng tên khác nhau trong một chương, tuỳ người gọi và tâm trạng.
Họ đổi dạng theo giống. Họ của phụ nữ thường thêm đuôi chỉ giống cái, nên anh trai và em gái trong cùng nhà có họ viết hơi khác nhau. Bạn đọc thấy Rostov và Rostova là biết cùng một gia đình.
Tước vị đi kèm tên. Bá tước, công tước, công nương là những danh xưng xuất hiện liên tục. Bản dịch tiếng Việt thường giữ tước vị, giúp bạn phân biệt các thế hệ trong một nhà, như công tước cha và công tước con.
Bốn gia đình cần nắm từ đầu
Phần lớn tuyến truyện xoay quanh vài gia đình quý tộc. Biết tên gia đình và một vài thành viên xuất hiện sớm là đủ để bắt đầu; phần còn lại bạn sẽ điền dần vào sơ đồ nhân vật.
- Nhà Rostov: gia đình bá tước ở Moskva, đông con, ấm áp, chi tiêu rộng rãi; người con gái Natasha là một trong những nhân vật trung tâm của tác phẩm.
- Nhà Bolkonsky: công tước cha nghiêm khắc sống ở điền trang, công tước con Andrei và em gái Marya; giọng của nhà này trầm và khắc kỷ hơn.
- Nhà Bezukhov: gắn với Pierre, một chàng trai vụng về, ham suy tư, ở tình thế đặc biệt trong dòng họ khi truyện mở đầu.
- Nhà Kuragin: gia đình có vị thế trong giới thượng lưu Petersburg, xuất hiện ngay từ buổi dạ hội mở đầu.
- Nhân vật lịch sử có thật: Napoleon, Sa hoàng Aleksandr I, tướng Kutuzov và nhiều tướng lĩnh khác xuất hiện bên cạnh nhân vật hư cấu; nên đánh dấu riêng trên sơ đồ.
Đừng cố nhớ hết những nhân vật phụ ở buổi dạ hội đầu sách. Nhiều người chỉ xuất hiện để vẽ nên không khí của giới thượng lưu. Ai quay lại nhiều lần, ai được tả nội tâm, người đó sẽ còn đi cùng bạn.
Đối xử thế nào với các chương bàn về lịch sử
Xen giữa câu chuyện, Tolstoy viết nhiều chương trong đó ông gác nhân vật lại và trực tiếp tranh luận: lịch sử do ai làm nên, vì sao các nhà sử học hay gán cho một cá nhân như Napoleon vai trò quyết định, ý chí con người và tất yếu lịch sử quan hệ với nhau thế nào. Những chương này tăng dần ở nửa sau và chiếm trọn phần hai của phần kết.
Người đọc lần đầu có hai lựa chọn hợp lý. Cách thứ nhất là đọc tất cả theo thứ tự, chấp nhận nhịp chậm lại, vì các chương này giải thích cách Tolstoy nhìn những trận đánh ông vừa tả. Cách thứ hai là đọc lướt các chương bàn sử ở lần đầu, đánh dấu lại, rồi đọc kỹ sau khi xong phần truyện. Cách thứ hai không làm bạn mất mạch nhân vật, và ý của các chương này thường dễ thấm hơn khi bạn đã biết toàn bộ câu chuyện.
Dù chọn cách nào, nên đọc ít nhất các đoạn đầu của mỗi chương bàn sử, vì Tolstoy thường gắn chúng với một cảnh vừa xảy ra. Chính ông từng viết rằng tác phẩm không hẳn là một tiểu thuyết theo nghĩa thông thường; các chương tiểu luận là một phần ý đồ của ông, không phải phần thừa.
Nhịp đọc gợi ý trong khoảng hai tháng
Không có tốc độ đúng, nhưng một nhịp cụ thể giúp bạn không bị cuốn sách nuốt chửng. Đây là một gợi ý cho người đọc mỗi ngày khoảng nửa tiếng.
- Tuần đầu: tập một, phần một. Đọc dày hơn bình thường, mỗi tối cập nhật sơ đồ nhân vật. Mục tiêu là quen tên và các gia đình.
- Tuần hai đến tuần ba: hết tập một. Lúc này truyện chuyển ra chiến trường; bạn sẽ thấy rõ kiểu chương chiến trận xen chương đời thường.
- Tuần bốn đến tuần năm: tập hai. Nhịp chậm, nhiều chuyện tình cảm và suy tư; phù hợp đọc vào cuối tuần, những buổi dài.
- Tuần sáu đến tuần bảy: tập ba và tập bốn. Phần này cuốn hơn; nhiều người đọc nhanh hơn nhịp đặt ra.
- Tuần tám: phần kết. Đọc phần một như đoạn khép của câu chuyện, phần hai như một tiểu luận riêng, có thể để sang lần đọc khác.
Nếu đọc bản in nhiều cuốn, mang theo một tờ sơ đồ nhân vật kẹp ở cuốn đang đọc; khi chuyển sang cuốn mới, chuyển tờ sơ đồ theo.
Đọc cảnh chiến trận và cảnh phòng khách như hai mặt một câu chuyện
Chiến trận qua mắt người trong cuộc. Tolstoy hiếm khi tả trận đánh từ trên cao như bản đồ của sử gia. Ông đặt người đọc cạnh một sĩ quan trẻ, một người lính, một người dân thường lạc vào chiến trường, và cho thấy họ hiểu rất ít về những gì đang diễn ra. Khi đọc, hãy hỏi: nhân vật này biết gì, không biết gì, và khoảng trống ấy nói gì về cách lịch sử được làm nên?
Phòng khách cũng là chiến trường. Những buổi dạ hội, những cuộc thăm hỏi, những cuộc mai mối chứa đầy toan tính về thừa kế, địa vị, hôn nhân. Đối chiếu một cảnh phòng khách với một cảnh chiến trận gần đó, bạn sẽ thấy các nhân vật mang cùng tham vọng và cùng ảo tưởng vào cả hai nơi.
Nhân vật thay đổi qua từng lần trở về. Nhiều nhân vật đi ra trận rồi trở về nhà, hoặc rời thành phố về điền trang. Mỗi lần trở về là một dịp tác giả cho thấy họ đã thay đổi thế nào. Ghi một dòng vào sổ sau mỗi lần như vậy: nhân vật nghĩ gì về cuộc sống trước đây của mình.
Thiên nhiên như một nhân vật lặng. Bầu trời, cánh rừng, một cái cây ven đường đôi khi xuất hiện đúng lúc nhân vật thay đổi trong suy nghĩ. Những đoạn tả ngắn ấy dễ bị lướt qua, nhưng thường là nơi Tolstoy đặt những khoảnh khắc lặng nhất của tác phẩm.
Dùng AI nhắc nhân vật mà không bị lộ chuyện phía trước
Vì tác phẩm rất nổi tiếng, các trợ lý AI nắm khá chắc cấu trúc và nhân vật chính. Điều này vừa có lợi vừa có hại: chúng trả lời đúng hơn so với tác phẩm ít người biết, nhưng cũng biết rõ mọi khúc ngoặt và dễ để lộ chúng chỉ qua một tính từ, như nói một nhân vật là "người chồng tương lai" của ai đó.
Câu lệnh nên ghi chính xác vị trí theo tập và phần: "Người đọc đang đọc Chiến tranh và hòa bình, vừa xong tập một, phần hai. Hãy nhắc ai là ai trong số các nhân vật sau, chỉ dựa vào những gì sách kể tới hết tập một phần hai. Không dùng bất kỳ từ nào gợi quan hệ, số phận hay vai trò của họ về sau." Hỏi từng nhân vật một sẽ an toàn hơn hỏi cả danh sách.
AI cũng có ích khi giải thích bối cảnh: quan hệ Nga và Pháp đầu thế kỷ 19, vì sao giới quý tộc Nga nói tiếng Pháp trong phòng khách, cách tổ chức quân đội thời đó. Những thông tin như vậy không lộ truyện, nhưng ngày tháng, tên trận đánh, tên tướng lĩnh cần kiểm với sách lịch sử. Bản dịch tiếng Việt có thể vẫn còn được bảo hộ, nên khi hỏi, chỉ trích vài câu cần thiết, không dán nhiều trang.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh và hòa bình dài bao nhiêu trang?
Tuỳ bản in và khổ giấy, thường từ hơn một nghìn đến khoảng một nghìn rưỡi trang. Bản tiếng Việt thường chia thành nhiều cuốn. Đếm số trang ít quan trọng hơn biết cấu trúc bốn tập và phần kết để chia nhịp đọc cho hợp lý.
Có nên đọc Anna Karenina trước rồi mới đọc Chiến tranh và hòa bình không?
Không bắt buộc. Anna Karenina ngắn hơn, ít nhân vật lịch sử và không có chương bàn sử, nên một số người thấy dễ vào hơn để làm quen với Tolstoy. Nhưng nếu bạn đang hứng thú với Chiến tranh và hòa bình, cứ bắt đầu từ đó.
Những đoạn tiếng Pháp trong sách có cần hiểu không?
Trong nguyên tác, nhiều đoạn hội thoại của giới quý tộc viết bằng tiếng Pháp. Bản dịch tiếng Việt thường dịch luôn và có thể ghi chú. Điều đáng nhớ là việc nói tiếng Pháp cho thấy tầng lớp và thời thế; ở nửa sau, khi chiến tranh đến, chi tiết này mang thêm nghĩa.
Có nên xem phim chuyển thể để dễ theo dõi nhân vật không?
Nên đọc trước, ít nhất là tới hết tập một. Phim buộc phải cắt nhiều tuyến và nhân vật, đồng thời lộ toàn bộ cốt truyện. Nếu thật sự lạc giữa các gia đình, một sơ đồ nhân vật tự vẽ hữu ích hơn và không làm hỏng trải nghiệm đọc.
Phần hai của phần kết có bắt buộc phải đọc không?
Không bắt buộc để hiểu câu chuyện, vì đó là tiểu luận về lịch sử và tự do ý chí. Nhưng nó cho thấy rõ nhất tư tưởng của Tolstoy. Nhiều người đọc để dành phần này đến lần đọc thứ hai, khi đã có thời gian suy nghĩ về các trận đánh trong truyện.