Sơ đồ nhân vật tự lập là công cụ hữu ích nhất khi đọc tiểu thuyết đông người, và nó chỉ phát huy tác dụng khi bạn vẽ dần theo từng chương chứ không chép sẵn một sơ đồ đầy đủ từ trên mạng. Sơ đồ có sẵn gần như luôn lộ cốt truyện: ai cưới ai, ai phản bội ai, ai không sống tới cuối sách. Sơ đồ tự vẽ thì chỉ chứa những gì bạn đã đọc, và việc vẽ chính là một cách ghi nhớ.
Bài này hướng dẫn cách ghi, cách vẽ và cách cập nhật sơ đồ cho ba loại tiểu thuyết khó nhớ nhân vật nhất: tiểu thuyết sử thi nhiều tuyến như Chiến tranh và hòa bình, tiểu thuyết gia tộc nhiều đời trùng tên như Trăm năm cô đơn, và tiểu thuyết có lớp người kể lồng nhau như Đồi gió hú.
Vì sao nên tự vẽ thay vì tra sơ đồ có sẵn
Lý do đầu tiên là tránh lộ truyện. Những sơ đồ nhân vật phổ biến trên mạng được làm cho người đã đọc xong, nên chúng ghi cả quan hệ hình thành ở cuối sách. Chỉ một đường nối giữa hai cái tên cũng đủ cho bạn biết trước một mối tình hay một cuộc hôn nhân mà tác giả mất hàng trăm trang để dẫn tới.
Lý do thứ hai là trí nhớ. Khi bạn tự viết tên một nhân vật, tự quyết định đặt người đó gần ai, nối bằng đường gì, bạn buộc phải nghĩ về vị trí của họ trong thế giới truyện. Việc xử lý chủ động đó làm tên nhân vật bám vào trí nhớ chắc hơn nhiều so với nhìn một hình vẽ có sẵn. Đây cũng là cách những người đọc chuyên nghiệp vẫn làm với tác phẩm mới.
Lý do thứ ba ít ai nghĩ tới: sơ đồ tự vẽ ghi lại hành trình đọc của chính bạn. Khi đọc xong, nhìn lại những nhân vật bạn từng vẽ to ở đầu rồi hoá ra mờ nhạt, hay những cái tên ghi vội ở góc giấy rồi trở thành trung tâm, bạn sẽ hiểu tác giả đã dẫn dắt sự chú ý của mình như thế nào.
Ghi gì cho mỗi nhân vật
Mỗi nhân vật chỉ cần một ô nhỏ. Ghi quá nhiều thì sơ đồ rối và bạn sẽ ngại cập nhật. Dưới đây là những trường thông tin đáng ghi, theo thứ tự ưu tiên.
- Tên chính bạn sẽ dùng để gọi nhân vật, và các tên gọi khác ghi nhỏ bên dưới: biệt danh, tước vị, tên thân mật.
- Chương nhân vật xuất hiện lần đầu, để khi quên có thể lật lại đúng chỗ.
- Một cụm từ về vị trí xã hội: nghề, tầng lớp, nơi sống.
- Một nét tính cách hoặc chi tiết hình ảnh mà tác giả nhấn mạnh khi giới thiệu nhân vật, vì tác giả thường lặp lại chi tiết đó để người đọc nhận ra.
- Quan hệ với các nhân vật đã có trên sơ đồ, thể hiện bằng đường nối chứ không cần viết thành câu.
- Một dấu hỏi nếu bạn chưa rõ vai trò của người đó, để xoá khi đã rõ.
Không nên ghi nhận định cá nhân kiểu "người xấu", "đáng ghét" lên sơ đồ ở giai đoạn đầu. Tiểu thuyết lớn hay đổi chiều nhân vật, và một chữ đánh giá viết sớm sẽ khiến bạn đọc các chương sau qua cặp kính đó.
Chọn kiểu sơ đồ theo loại tiểu thuyết
Không có kiểu vẽ nào hợp mọi cuốn sách. Cấu trúc của tác phẩm gợi ý cách vẽ phù hợp.
| Loại tiểu thuyết | Ví dụ | Kiểu sơ đồ nên dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhiều gia đình, nhiều tuyến song song | Chiến tranh và hòa bình | Mỗi gia đình một cụm, đường nối giữa các cụm cho quan hệ ngoài gia đình | Để nhiều khoảng trống giữa các cụm vì quan hệ chéo sẽ tăng dần |
| Một gia tộc qua nhiều thế hệ | Trăm năm cô đơn | Cây gia phả theo hàng ngang, mỗi thế hệ một hàng | Đánh số thế hệ, vì tên lặp lại qua nhiều đời |
| Người kể lồng trong người kể | Đồi gió hú | Sơ đồ hai lớp: ai kể cho ai, rồi mới đến quan hệ trong truyện | Ghi thời điểm của lớp kể để không lẫn hiện tại với hồi ức |
| Một nhân vật trung tâm đi qua nhiều môi trường | Những người khốn khổ, Truyện Kiều | Đường thời gian ngang, các nhân vật phụ gắn vào từng chặng | Một số nhân vật quay lại ở chặng sau, nối lại bằng mũi tên |
| Cả một xã hội thu nhỏ, nhiều nhân vật biếm hoạ | Số đỏ | Các nhóm theo tầng lớp hoặc nơi chốn | Nhân vật chính leo qua các nhóm, vẽ đường đi của nhân vật |
Giấy khổ lớn gấp đôi đặt kẹp trong sách là lựa chọn tiện nhất, vì bạn có thể mở ra bất cứ lúc nào mà không cần thiết bị. Nếu thích vẽ trên máy, các ứng dụng vẽ sơ đồ tư duy đều dùng được; điều quan trọng là bạn tự đặt từng ô.
Xử lý tên gọi đổi liên tục
Tên Nga có tên cha và tên thân mật. Một nhân vật nữ có thể được gọi bằng tên đầy đủ kèm tên cha trong cảnh trang trọng, bằng tên thân mật ở nhà, và bằng một biến thể âu yếm khác khi người yêu gọi. Ghi tất cả các dạng bạn gặp vào cùng một ô, gạch chân dạng thường gặp nhất. Sau vài chương bạn sẽ quen quy luật biến đổi.
Tên lặp lại qua các thế hệ. Trong tiểu thuyết gia tộc, ông, cha, con, cháu có thể cùng tên. Cách đơn giản là thêm số thế hệ hoặc một đặc điểm nhận diện cạnh tên. Tác giả lặp tên có chủ ý, và việc nhận ra những người cùng tên có tính cách lặp lại hay khác đi là một phần thú vị của việc đọc.
Tước vị và tên điền trang. Tiểu thuyết Anh, Pháp hay gọi người theo tước hoặc theo tên nhà, tên vùng đất. Một người có thể thay tước khi thừa kế. Ghi tước vị kèm thời điểm, chẳng hạn "từ chương mười hai", để không nghĩ đó là một người mới.
Tên trong văn học Việt Nam cũ. Nhân vật hay được gọi theo vai trong gia đình hoặc theo tên con, như "chị Dậu" là vợ anh Dậu, được gọi theo tên chồng; hoặc theo chức vụ như "cụ cố", "ông Phó Đoan", "bà Phó Đoan". Ghi rõ người đó là ai trong gia đình để không nhầm hai người cùng một danh xưng.
Sơ đồ hai lớp cho tiểu thuyết có người kể lồng nhau
Một số tiểu thuyết không kể thẳng câu chuyện mà để một nhân vật nghe người khác kể lại, đôi khi người kể ấy lại thuật lời của một người thứ ba. Đồi gió hú là ví dụ quen thuộc: phần lớn câu chuyện đến với người đọc qua lời bà quản gia kể cho người thuê nhà, và người thuê nhà ghi lại. Với cấu trúc như vậy, một sơ đồ quan hệ thông thường là chưa đủ, vì bạn còn cần biết mỗi thông tin đến từ miệng ai.
Cách làm đơn giản là chia tờ giấy thành hai vùng. Vùng trên ghi lớp kể: ai đang kể, kể cho ai, ở thời điểm nào, và người kể đó có lý do gì để thiên vị hay giấu bớt. Vùng dưới mới là sơ đồ quan hệ giữa các nhân vật trong câu chuyện được kể. Mỗi khi người kể đổi, đánh dấu vào vùng trên kèm số chương.
Việc tách hai lớp giúp bạn nhận ra một điều tác giả cố ý cài vào: những gì ta biết về một nhân vật đều đã đi qua cảm tình hoặc ác cảm của người kể. Khi đọc xong, nhìn lại vùng trên của sơ đồ, bạn có thể tự hỏi nếu câu chuyện được kể bởi một người khác trong nhà thì hình ảnh các nhân vật sẽ thay đổi ra sao, và đó là một câu hỏi rất đáng mang tới buổi trò chuyện với bạn đọc.
Cập nhật sơ đồ sau mỗi chương trong năm phút
Sơ đồ chỉ có ích khi được cập nhật đều. Biến việc cập nhật thành một thao tác nhỏ ngay khi gấp sách.
- Nhìn lại chương vừa đọc, liệt kê những tên mới xuất hiện. Chỉ đưa lên sơ đồ những ai được tả hoặc được nói trực tiếp, bỏ qua tên chỉ được nhắc lướt.
- Với mỗi người mới, viết ô theo các trường đã nêu, đặt gần nhóm phù hợp.
- Vẽ thêm hoặc sửa các đường nối nếu chương vừa rồi làm thay đổi quan hệ: một cuộc gặp, một lời hứa, một mâu thuẫn.
- Xoá các dấu hỏi đã có câu trả lời, thêm dấu hỏi mới cho những điều còn ngờ.
- Ghi số chương nhỏ cạnh mỗi đường nối mới, để sau này biết quan hệ đó hình thành lúc nào.
Đừng vẽ lại sơ đồ cho đẹp giữa chừng. Sơ đồ nguệch ngoạc, nhiều vết tẩy là dấu vết của quá trình đọc; vẽ lại cho gọn thường làm mất các ghi chú nhỏ mà sau này bạn cần.
Nhờ AI soát sơ đồ mà không bị lộ chuyện về sau
Khi nghi ngờ mình ghi sai, chẳng hạn không chắc hai nhân vật là anh em hay họ hàng xa, bạn có thể nhờ AI soát. Nguyên tắc là chỉ đưa thông tin tới chỗ bạn đã đọc, và cấm nó nói gì vượt quá. Ví dụ câu lệnh: "Người đọc đang đọc tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, vừa xong phần một của tập một. Dưới đây là danh sách quan hệ người này đã ghi. Hãy chỉ ra chỗ nào sai so với những gì sách kể tới hết phần một. Không nhắc bất cứ sự kiện, quan hệ nào xảy ra sau phần một, kể cả gợi ý gián tiếp."
Ngay cả khi đã dặn, AI vẫn có thể lỡ nói quá, nhất là khi sửa một quan hệ mà về sau sẽ thay đổi. Vì vậy, hãy hỏi từng điểm cụ thể thay vì đưa cả sơ đồ, và đọc câu trả lời một cách cảnh giác. Với tác phẩm Việt Nam ít được viết về bằng tiếng Anh, AI hay nhầm tên nhân vật hoặc gán nhân vật của tác phẩm này sang tác phẩm khác; khi đó cuốn sách trong tay bạn luôn là trọng tài cuối cùng.
AI cũng hữu ích ở một việc an toàn hơn: giải thích quy luật tên gọi. Hỏi "trong tiếng Nga, các dạng thân mật của tên Natalya thường là gì" không liên quan gì đến cốt truyện, nhưng giúp bạn nhận ra cùng một người dưới nhiều cái tên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng sơ đồ nhân vật in sẵn ở đầu một số bản dịch không?
Nếu sơ đồ chỉ ghi quan hệ gia đình lúc truyện bắt đầu thì dùng được và rất tiện. Nếu nó ghi cả hôn nhân, con cái hình thành về sau thì nên che lại, chỉ xem phần thế hệ đầu. Lật xem nhanh trước để quyết định, đừng đọc kỹ.
Truyện ít nhân vật có cần sơ đồ không?
Thường là không. Với tiểu thuyết dưới mười nhân vật quan trọng, một danh sách tên kèm một dòng mô tả là đủ. Sơ đồ phát huy tác dụng khi số nhân vật vượt quá khả năng nhớ thoải mái, thường từ khoảng hai mươi người trở lên hoặc khi có nhiều tên trùng.
Vẽ sơ đồ có làm mất cảm giác đắm chìm khi đọc không?
Nếu cập nhật sau mỗi chương thì không, vì bạn vẽ lúc đã gấp sách. Tránh dừng giữa một cảnh để ghi chép. Nhiều người đọc thấy sơ đồ còn giúp đắm chìm hơn, vì không phải dừng giữa chừng tự hỏi nhân vật này là ai.
Có nên ghi cả nhân vật lịch sử có thật lên sơ đồ không?
Nên, nhưng tách riêng bằng màu hoặc khung khác. Trong tiểu thuyết lịch sử, nhân vật có thật thường xuất hiện ở vài cảnh then chốt. Đánh dấu riêng giúp bạn phân biệt phần sự kiện lịch sử với phần hư cấu của tác giả, điều đáng kiểm lại bằng sách sử khi đọc xong.
Đọc xong rồi có nên giữ lại sơ đồ không?
Nên giữ, kẹp vào sách. Khi đọc lại sau vài năm, sơ đồ cũ cho bạn thấy lần đầu mình chú ý tới ai, hiểu sai ở đâu. So hai lần đọc qua hai sơ đồ là một cách nhìn lại sự thay đổi trong cách đọc của chính mình.