Dịch giả văn học là người viết lại toàn bộ tác phẩm bằng tiếng Việt: từng câu, từng nhịp, từng cách xưng hô bạn đọc đều do họ chọn, nên họ là người đồng sáng tạo của bản dịch chứ không phải người chuyển chữ. Tác giả quyết định câu chuyện, nhân vật, cấu trúc; dịch giả quyết định câu chuyện ấy vang lên thế nào trong tiếng Việt. Một tiểu thuyết qua hai dịch giả giỏi có thể cho hai trải nghiệm đọc rất khác nhau.
Bài này giải thích vì sao vai trò của dịch giả hay bị quên, dấu ấn của họ hiện ở đâu trong bản dịch, và cách đọc theo dịch giả, tức là chọn sách dựa cả vào tên người dịch, như người đọc lâu năm vẫn làm.
Vì sao dịch giả là đồng tác giả của bản tiếng Việt
Thử nghĩ về một cuốn tiểu thuyết ba trăm trang. Với mỗi câu, người dịch phải chọn từ, sắp trật tự, quyết định giữ hay bỏ một hình ảnh, giữ hay thay một thành ngữ, cho nhân vật xưng hô thế nào. Hàng chục nghìn quyết định như vậy tạo nên văn bản mà người đọc Việt cầm trên tay. Không một câu nào trong đó do tác giả nguyên tác viết bằng tiếng Việt.
Vì thế, khi bạn khen “văn Dostoevsky đọc nghẹt thở” sau khi đọc một bản tiếng Việt, một phần lời khen ấy thuộc về người dịch. Phần câu chuyện, cấu trúc, tâm lý nhân vật là của tác giả; phần cảm giác ngôn ngữ, cái nhịp khiến bạn không dừng được, là kết quả của việc người dịch tìm ra một giọng tiếng Việt tương xứng. Điều ngược lại cũng đúng: một tác phẩm lớn có thể bị đọc như nhạt nhẽo nếu bản dịch vụng.
Nhiều nền văn học coi bản dịch là một tác phẩm có giá trị riêng. Ở Việt Nam, pháp luật về quyền tác giả xếp bản dịch vào loại tác phẩm phái sinh, được bảo hộ nếu không gây phương hại tới quyền của tác phẩm gốc. Chi tiết cụ thể nên kiểm theo văn bản pháp luật hiện hành, nhưng nguyên lý cho thấy lao động sáng tạo của người dịch được thừa nhận chứ không bị coi là sao chép.
Dấu ấn của dịch giả hiện ở những chỗ nào
Giọng kể. Cùng một người kể chuyện, có dịch giả cho giọng khô, kiệm lời; có người cho giọng mềm, nhiều từ biểu cảm. Đọc vài trang là bạn cảm được, dù không so với nguyên văn.
Xưng hô. Tiếng Việt buộc người dịch xác định quan hệ thân sơ, tuổi tác, thứ bậc giữa các nhân vật qua từng cặp đại từ. Đây là nơi dấu ấn người dịch đậm nhất và cũng dễ gây tranh cãi nhất.
Lớp từ. Có người ưa từ Hán Việt trang trọng, có người ưa từ thuần Việt, khẩu ngữ. Lựa chọn này làm tác phẩm nghe cổ kính hay gần gũi.
Cách xử lý cái lạ. Món ăn, phong tục, câu đùa của nước khác có thể được giữ nguyên kèm chú thích hoặc thay bằng thứ tương đương quen thuộc. Mỗi dịch giả có khuynh hướng riêng, và khuynh hướng đó thường nhất quán qua nhiều bản dịch của họ.
Nhịp câu và dấu câu. Có người dịch giữ nguyên những câu dài nhiều dấu phẩy của nguyên tác, có người cắt thành nhiều câu ngắn cho dễ theo dõi. Chỉ riêng cách ngắt câu đã làm thay đổi cảm giác dồn dập hay khoan thai của một đoạn văn, và đây là chỗ người đọc tinh dễ nhận ra tay nghề người dịch.
Lời người dịch và chú thích. Phần này cho thấy cách họ hiểu tác phẩm, những khó khăn họ gặp, và đôi khi cả tình cảm riêng với tác giả. Đọc nó giống nghe một người bạn kể về cuốn sách trước khi đưa cho bạn.
“Dịch giả vô hình” và vì sao tên họ hay bị quên
Nhà nghiên cứu dịch thuật Lawrence Venuti dùng cụm từ “sự vô hình của người dịch” để chỉ một nghịch lý: bản dịch càng được khen là trôi chảy, “đọc như viết thẳng bằng tiếng mẹ đẻ”, thì người dịch càng biến mất khỏi nhận thức của người đọc. Lời khen cao nhất dành cho dịch giả hoá ra lại là lời khen khiến người ta quên họ.
Nghịch lý ấy hiện ra cả ở cách trình bày sách. Tên dịch giả thường in nhỏ, có khi chỉ ở trang trong. Bài giới thiệu sách trên báo, trên mạng hay bàn về câu chuyện, về văn phong “của tác giả”, ít khi nhắc người dịch. Người đọc vì thế dễ quen nghĩ rằng chỉ có một người viết ra cuốn sách.
Venuti cho rằng sự vô hình này không tốt cho cả người dịch lẫn người đọc, vì nó che đi những lựa chọn đang diễn ra. Không cần đồng ý với toàn bộ lập luận của ông, người đọc vẫn có thể rút ra một thói quen đơn giản: luôn đọc tên dịch giả, và khi bàn về văn phong một tác phẩm dịch, nhớ rằng mình đang bàn về công trình của hai người.
Dịch giả và sự hình thành văn xuôi tiếng Việt
Ở Việt Nam, dịch thuật văn học từng giữ vai trò lớn trong việc hình thành văn xuôi chữ Quốc ngữ. Đầu thế kỷ hai mươi, khi văn xuôi hiện đại bằng chữ Quốc ngữ còn non trẻ, những người như Nguyễn Văn Vĩnh dịch nhiều tác phẩm Pháp, trong đó có ngụ ngôn La Fontaine và tiểu thuyết Những người khốn khổ của Victor Hugo, qua đó thử nghiệm cách đặt câu, cách kể chuyện bằng tiếng Việt cho người đọc báo chí thời ấy. Bản dịch vừa đem câu chuyện nước ngoài về, vừa là phòng thí nghiệm của chính tiếng Việt.
Trước đó, trong văn học trung đại, việc chuyển tác phẩm chữ Hán sang chữ Nôm cũng sinh ra những văn bản được đọc như sáng tác lớn, như bản diễn Nôm Chinh phụ ngâm. Ranh giới giữa dịch và sáng tác ở thời kỳ ấy mềm hơn ngày nay rất nhiều, và người dịch được ghi nhận như một nhà thơ.
Nhìn như vậy, đọc văn học dịch không chỉ là đọc văn học nước ngoài. Đó còn là đọc một phần lịch sử tiếng Việt, nơi những người dịch thử nghiệm, vay mượn, sáng tạo ra cách nói mới mà về sau người viết tiếng Việt dùng như của mình.
Một bản dịch văn học được làm ra như thế nào
Người đọc thường chỉ thấy kết quả cuối cùng, nên ít hình dung được công việc phía sau. Quy trình mỗi người một khác, nhưng nhiều dịch giả mô tả những chặng giống nhau. Trước hết là đọc trọn nguyên tác, thường hơn một lần, để nắm giọng, cấu trúc và những chỗ khó. Song song là đọc về tác giả, bối cảnh, các bài nghiên cứu, và nếu có, các bản dịch sang ngôn ngữ khác để biết đồng nghiệp đã xử lý những chỗ khó ra sao.
Sau đó là bản nháp đầu, nơi người dịch ưu tiên không bỏ sót ý. Bản nháp thứ hai, thứ ba mới là lúc làm việc với tiếng Việt: đọc to, sửa nhịp, thống nhất xưng hô, tìm từ chính xác hơn. Nhiều dịch giả kể rằng họ để bản dịch “nguội” vài tuần rồi đọc lại như một người đọc lạ, vì chỉ khi đó mới thấy câu nào còn mùi dịch.
Cuối cùng là các vòng hiệu đính và biên tập ở nhà xuất bản, nơi người khác đối chiếu, góp ý, và người dịch quyết định giữ hay sửa. Với một tiểu thuyết dày, toàn bộ quá trình có thể kéo dài nhiều tháng đến vài năm. Biết điều này, bạn sẽ đọc một câu văn dịch hay với sự trân trọng khác, và đọc một câu vụng với sự cảm thông hơn: có khi đó là chỗ người dịch đã cân nhắc rất lâu mà vẫn chưa tìm ra lời giải.
Đọc theo dịch giả: cách theo dõi một người dịch mình tin
Người đọc lâu năm thường có vài dịch giả “ruột”: thấy tên họ trên bìa là yên tâm. Bạn có thể xây danh sách của riêng mình theo các bước sau.
- Khi đọc xong một cuốn dịch hay, ghi lại tên dịch giả cùng tên sách vào sổ đọc, kèm một câu về điều bạn thích ở giọng dịch.
- Tra thư mục thư viện hoặc mục lục các nhà xuất bản để xem người đó còn dịch những tác phẩm nào, từ ngôn ngữ nào.
- Đọc lời người dịch ở các cuốn khác của họ để hiểu nguyên tắc họ theo: giữ tên riêng thế nào, chú thích nhiều hay ít.
- Thử một cuốn của họ ở thể loại khác. Có dịch giả rất hợp tiểu thuyết tâm lý nhưng chưa chắc hợp truyện trinh thám, và ngược lại.
- Khi giới thiệu sách cho người khác, nói cả tên dịch giả. Đây vừa là cách tôn trọng người dịch, vừa giúp người nghe tìm đúng ấn bản.
Nếu dùng AI để hỏi về một dịch giả, nhớ rằng máy rất hay ghép nhầm tác phẩm cho người dịch hoặc bịa chi tiết tiểu sử. Mọi thông tin về người dịch nên lấy từ trang bản quyền, thư mục thư viện hoặc bài viết có nguồn rõ.
Vài ngộ nhận về dịch giả và thực tế
Những câu dưới đây hay gặp trong các cuộc trò chuyện về sách. Đặt cạnh thực tế giúp bạn nhìn công việc của người dịch công bằng hơn.
| Ngộ nhận | Thực tế |
|---|---|
| Dịch giả giỏi là người giỏi ngoại ngữ nhất | Cần giỏi ngoại ngữ, nhưng điều quyết định chất lượng văn dịch thường là khả năng viết tiếng Việt |
| Bản dịch hay là bản không thấy dấu vết người dịch | Đó là một quan niệm, không phải chân lý; có bản dịch cố ý giữ cái lạ của nguyên tác |
| Câu văn khó hiểu là do người dịch kém | Có thể do nguyên văn vốn khó, cũng có thể do bản dịch; cần đối chiếu mới biết |
| AI dịch nhanh hơn nên sẽ thay dịch giả | Máy dịch nhanh nghĩa đen, nhưng giọng, nhịp, xưng hô và trách nhiệm với từng lựa chọn vẫn cần người |
| Dịch giả chỉ cần trung thành, không cần sáng tạo | Trung thành với tác phẩm văn học đòi hỏi sáng tạo, vì không có hai ngôn ngữ nào tương ứng từng chữ |
Cách nhìn công bằng về dịch giả giúp người đọc chọn sách tốt hơn, và giúp những bản dịch cẩn thận được ghi nhận xứng đáng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn sách dịch theo tên dịch giả không?
Nên, nhất là với tác phẩm có nhiều bản dịch. Dịch giả có giọng riêng và nguyên tắc riêng; nếu bạn đã hợp với một người, khả năng cao bạn sẽ hợp với các bản dịch khác của họ. Kết hợp tên dịch giả với việc đọc thử một trang là cách chọn sách khá chắc.
Dịch giả có được sửa câu văn của tác giả cho hay hơn không?
Quan điểm phổ biến hiện nay là người dịch không “làm đẹp” nguyên tác theo ý mình, mà tìm cách để bản dịch có hiệu quả tương xứng. Nếu nguyên văn cố tình vụng, rời rạc, bản dịch cũng nên giữ điều đó. Thay đổi lớn, nếu có, nên được nói rõ trong lời người dịch.
Vì sao có bản dịch ghi hai, ba người dịch?
Tác phẩm rất dài hoặc cần nhiều chuyên môn có thể được một nhóm dịch, mỗi người phụ trách một phần, rồi có người hiệu đính chung cho thống nhất. Cũng có trường hợp một người dịch và một người hiệu đính đối chiếu nguyên văn. Đọc lời giới thiệu sẽ biết cách nhóm phân công.
Hiệu đính bản dịch là làm gì?
Người hiệu đính đối chiếu bản dịch với nguyên văn để sửa chỗ hiểu sai, bỏ sót, thống nhất thuật ngữ và tên riêng, có khi chỉnh câu văn. Đây là bước kiểm chất lượng quan trọng, và tên người hiệu đính thường in cạnh tên dịch giả trên trang bản quyền.
Hỏi AI về tiểu sử một dịch giả có đáng tin không?
Không nên tin ngay. Thông tin về dịch giả ít được viết nhiều nên AI hay ghép nhầm, gán tác phẩm của người này cho người khác, hoặc tạo ra năm sinh, quê quán không có thật. Dùng câu trả lời làm gợi ý để đi tra, rồi chỉ giữ những gì có nguồn in hoặc thư mục thư viện xác nhận.