Một tác phẩm có nhiều bản dịch vì mỗi bản dịch là một lời đọc gắn với thời điểm, nguồn văn bản và mục đích riêng, chứ không có bản nào là bản cuối cùng. Có bốn lý do hay gặp: tiếng Việt thay đổi khiến bản cũ dần xa người đọc mới; bản đầu dịch qua ngôn ngữ trung gian nên về sau có người dịch lại từ nguyên tác; bản đầu là bản lược hoặc phỏng dịch; và người dịch sau có cách hiểu khác về tác phẩm.
Hiểu những lý do này giúp bạn đứng trước kệ sách với ba bản cùng tên mà không bối rối. Bài viết tiếp theo trong danh mục bàn cách so hai bản dịch từng câu; còn ở đây, mục tiêu là hiểu vì sao các bản ấy ra đời và mỗi loại có giá trị gì.
Tiếng Việt thay đổi, bản dịch cũng già đi
Nguyên tác không đổi, nhưng tiếng Việt thì đổi liên tục. Văn xuôi tiếng Việt đầu thế kỷ hai mươi còn đậm dấu biền ngẫu, nhiều từ Hán Việt, câu dài theo nhịp đọc to. Qua vài thế hệ, chính tả, cách dùng từ, cách phiên âm tên nước ngoài đều thay đổi. Một bản dịch làm thời đó, dù rất công phu, có thể khiến người đọc trẻ hôm nay phải dừng lại ở từng trang để đoán nghĩa.
Vì vậy, ở nhiều nền văn học, có quan niệm rằng nguyên tác kinh điển thì trẻ mãi còn bản dịch thì cần làm lại sau một vài thế hệ. Đây không phải lời chê người dịch trước. Bản dịch cũ vẫn là tài liệu quý để hiểu cách người Việt thời ấy tiếp nhận tác phẩm, và có những bản cũ được yêu đến mức người ta vẫn tái bản song song với bản mới.
Một ví dụ dễ thấy là cách phiên âm tên riêng. Nhiều bản dịch cũ phiên tên nhân vật châu Âu theo lối đọc tiếng Việt, gạch nối từng âm tiết. Các bản gần đây thường giữ nguyên chữ viết của nguyên ngữ, ít nhất với những ngôn ngữ dùng chữ Latinh. Cùng một nhân vật, hai thế hệ người đọc có thể quen hai cách gọi khác nhau, và khi nói chuyện với nhau phải mất một lúc mới nhận ra là cùng một người.
Dịch qua ngôn ngữ trung gian: lý do và hệ quả
Vì sao từng phổ biến. Ở những giai đoạn người dịch giỏi tiếng Nga, tiếng Nhật, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bắc Âu còn hiếm, nhiều tác phẩm đến với người đọc Việt qua bản tiếng Pháp, tiếng Anh hoặc tiếng Trung. Làm vậy giúp tác phẩm đến sớm hơn nhiều năm so với việc chờ người dịch thẳng.
Mất mát cộng dồn. Mỗi lần chuyển ngữ là một lần lựa chọn. Qua hai lần, những lựa chọn của người dịch trung gian trở thành “nguyên văn” cho người dịch thứ hai. Nếu bản trung gian đã lược bớt, đã làm phẳng giọng nhân vật, bản tiếng Việt thừa hưởng cả những thay đổi đó.
Dấu vết còn lại. Bạn đôi khi nhận ra bản dịch qua trung gian nhờ tên riêng được phiên theo lối đọc của ngôn ngữ trung gian chứ không theo nguyên ngữ, hoặc nhờ những câu mang cấu trúc đặc trưng của ngôn ngữ ấy.
Không phải bản nào cũng kém. Có bản dịch qua trung gian được làm bởi người viết tiếng Việt rất hay, đọc vẫn cuốn hút. Điểm yếu nằm ở độ trung thành với nguyên tác, không nhất thiết ở chất lượng tiếng Việt.
Khi có người dịch thẳng. Lúc đó, việc làm một bản mới từ nguyên tác là bước tự nhiên. Người đọc có thêm lựa chọn, và nhà nghiên cứu có cơ sở để so xem bản trước đã thay đổi những gì.
Phân biệt các loại ấn bản hay gặp trên kệ sách
Cùng một nhan đề nhưng ấn bản có thể thuộc những loại rất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận ra trước khi mua hoặc mượn.
| Loại ấn bản | Dấu hiệu nhận biết | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Bản dịch trọn vẹn từ nguyên tác | Ghi rõ dịch từ nguyên bản, độ dày tương đương các bản quốc tế, có lời người dịch | Người muốn đọc tác phẩm đầy đủ và sát nhất |
| Bản dịch qua ngôn ngữ trung gian | Ghi dịch từ bản tiếng Anh, Pháp, Trung; tên riêng phiên theo ngôn ngữ trung gian | Người đọc khi chưa có bản dịch thẳng, người nghiên cứu lịch sử tiếp nhận |
| Bản rút gọn, lược dịch | Mỏng hơn hẳn, ghi lược dịch hoặc rút gọn, thường in cho thiếu nhi | Trẻ nhỏ làm quen câu chuyện, người cần nắm cốt truyện |
| Bản phỏng dịch, kể lại | Ghi phỏng theo, tên nhân vật hoặc bối cảnh có khi đã được Việt hoá | Người quan tâm tới cách một thời kỳ “đem về” tác phẩm nước ngoài |
| Bản song ngữ | Hai ngôn ngữ đặt song song từng trang | Người học ngoại ngữ, người muốn đối chiếu |
Nhiều tranh cãi trên các nhóm đọc sách xuất phát từ việc hai người đọc hai loại ấn bản khác nhau mà tưởng là một. Trước khi tranh luận về một tình tiết, hỏi nhau đang cầm bản nào thường giải quyết được nửa vấn đề.
Khi người dịch sau đọc tác phẩm theo cách khác
Lý do sâu nhất cho việc dịch lại là cách hiểu tác phẩm thay đổi. Giới nghiên cứu phát hiện thêm về tác giả, có bản nguyên tác được hiệu đính lại từ bản thảo, hoặc đơn giản là thế hệ người đọc mới nhìn thấy trong tác phẩm những tầng nghĩa mà thế hệ trước bỏ qua. Người dịch mới mang theo cách đọc đó vào lựa chọn từ ngữ của mình.
Ví dụ giả định: một tiểu thuyết có nhân vật nữ thường được bản dịch đầu tiên cho nói năng mềm mỏng, nhún nhường theo hình mẫu phụ nữ quen thuộc của người đọc thời ấy. Người dịch sau đọc kỹ nguyên văn, thấy nhân vật ấy nói thẳng, có lúc gay gắt, và chọn cách xưng hô, câu chữ cứng cỏi hơn. Cùng một câu chuyện, hai bản dịch cho ra hai bức chân dung nhân vật khác nhau.
Có cả trường hợp nguyên tác thay đổi. Một số tác giả sửa tác phẩm của mình qua các lần tái bản, hoặc bản in đầu bị kiểm duyệt cắt bớt, về sau mới khôi phục đầy đủ. Bản dịch làm theo bản in cũ sẽ thiếu những đoạn đó. Khi thấy một bản dịch dày hơn hẳn bản kia, đừng vội cho là người dịch thêm thắt; có thể họ dịch từ một văn bản gốc khác.
Những trường hợp đặc biệt nên biết
Ngoài các lý do phổ biến, văn học dịch còn có vài trường hợp làm ranh giới giữa “bản dịch” và “tác phẩm mới” trở nên mờ. Biết chúng giúp bạn không ngạc nhiên khi gặp.
- Tác giả tự dịch. Rabindranath Tagore tự chuyển Gitanjali sang tiếng Anh, và chính bản tiếng Anh ấy làm ông được biết đến ở phương Tây. Samuel Beckett viết Chờ đợi Godot bằng tiếng Pháp rồi tự dịch sang tiếng Anh. Bản tự dịch thường được coi là một văn bản có thẩm quyền riêng, có khi khác bản gốc khá nhiều.
- Tác giả soát lại bản dịch. Milan Kundera từng tự rà các bản dịch tiếng Pháp tiểu thuyết của mình và coi đó là văn bản đáng tin cậy. Người dịch sang ngôn ngữ khác về sau có thể chọn dịch từ những bản ấy.
- Bản dịch trở thành tác phẩm của văn học đích. Trong văn học Việt Nam, bản diễn Nôm Chinh phụ ngâm từ nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn được đọc như một kiệt tác tiếng Việt; bản phổ biến thường được ghi là của Đoàn Thị Điểm, dù có ý kiến cho là của Phan Huy Ích.
- Tác phẩm viết lại từ một cốt truyện có sẵn. Truyện Kiều của Nguyễn Du lấy cốt truyện từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhưng là một sáng tác bằng thơ lục bát chứ không phải bản dịch. Đây là ví dụ quen thuộc để phân biệt dịch với tái sáng tạo.
Những trường hợp này nhắc rằng “bản gốc” và “bản dịch” không phải lúc nào cũng phân định rạch ròi. Khi đọc, hãy tìm hiểu văn bản mình cầm đứng ở vị trí nào trong chuỗi đó.
Dùng AI lập “gia phả” bản dịch của một tác phẩm, rồi kiểm lại
AI có thể giúp bạn hình dung nhanh lịch sử bản dịch của một tác phẩm, nhưng đây đúng là loại thông tin máy hay nhầm: tên dịch giả, năm in, nhà xuất bản. Quy trình an toàn như sau.
- Hỏi khung chung trước, ví dụ: “Tiểu thuyết Không gia đình của Hector Malot đã đến với người đọc Việt Nam qua những dạng ấn bản nào? Chỉ nêu loại ấn bản, không cần tên người và năm nếu không chắc.” Yêu cầu bỏ chi tiết không chắc giúp giảm bịa.
- Ghi lại những tên dịch giả, năm in mà AI vẫn đưa ra, đánh dấu tất cả là “chưa kiểm”.
- Tra từng mục trong thư mục của thư viện lớn, mục lục nhà xuất bản, hoặc trang bản quyền của chính cuốn sách bạn tìm được.
- Xoá mọi mục không tìm thấy bằng chứng. Một gia phả ít mục nhưng đúng có giá trị hơn một danh sách dài nửa thật nửa giả.
- Nếu dùng kết quả để giới thiệu trong câu lạc bộ đọc, ghi nguồn bạn đã kiểm cho từng mục để người khác có thể tra lại.
Bước kiểm có vẻ tốn công, nhưng thông tin về bản dịch lan truyền rất nhanh trên mạng, và một tên dịch giả bị gán nhầm có thể bị chép đi chép lại nhiều năm.
Chọn bản nào khi có nhiều lựa chọn
Không có câu trả lời chung, nhưng có vài nguyên tắc dễ áp dụng. Nếu là lần đầu đọc tác phẩm, chọn bản dịch trọn vẹn, dịch từ nguyên tác, có lời người dịch và chú thích vừa phải. Nếu đã đọc một bản và yêu tác phẩm, đọc bản thứ hai là cách hay để thấy tác phẩm từ góc khác, nhất là với các tác phẩm có nhiều tầng nghĩa.
Nếu đọc cho trẻ, bản lược có thể là bước đầu hợp lý, miễn là bạn nói với trẻ rằng đây là phiên bản kể gọn và bản đầy đủ còn chờ khi lớn hơn. Nếu đọc để nghiên cứu hay viết về tác phẩm, cần ghi rõ ấn bản và tốt nhất là đối chiếu ít nhất hai bản ở những đoạn bạn trích.
Cuối cùng, đừng ngại thử. Đọc trang đầu, một trang giữa và một đoạn thoại ở cả hai bản, thường chỉ mất mười lăm phút, là đủ để biết bản nào nói với bạn bằng giọng mình muốn nghe. Đó là lựa chọn của người đọc, không có bản “đúng” duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bản dịch mới có luôn tốt hơn bản cũ không?
Không nhất thiết. Bản mới có lợi thế về tài liệu tham khảo, văn bản gốc đã được hiệu đính và tiếng Việt gần với người đọc hôm nay. Nhưng chất lượng còn phụ thuộc tay nghề và sự chăm chút của người dịch. Có bản cũ vẫn được nhiều người coi là hay hơn về giọng văn. Hãy đọc thử rồi tự đánh giá.
Bản dịch qua tiếng Anh có nên tránh không?
Không cần tránh nếu chưa có bản dịch thẳng hoặc bạn chỉ đọc để thưởng thức. Chỉ cần biết rằng nó đã qua hai lần lựa chọn, nên đừng dựa vào nó để bàn chi tiết về văn phong tác giả. Khi có bản dịch thẳng từ nguyên tác, đọc thêm bản đó ở những chương bạn thích sẽ cho cảm giác khác.
Vì sao tên nhân vật trong hai bản dịch khác hẳn nhau?
Thường do cách phiên âm thay đổi theo thời gian, hoặc do một bản dịch qua ngôn ngữ trung gian nên phiên theo lối đọc của ngôn ngữ đó. Cũng có khi bản cũ Việt hoá tên nhân vật. Tra tên nguyên ngữ ở phần đầu sách hoặc trên trang bản quyền sẽ giúp bạn nhận ra họ là một người.
Làm sao biết một bản là bản rút gọn khi bìa không ghi?
So độ dày và số chương với thông tin về nguyên tác, xem trang bản quyền có chữ lược dịch, rút gọn hoặc phỏng theo không. Đọc lướt mục lục: bản rút gọn thường gộp chương, mất hẳn những tình tiết phụ. Nếu vẫn không chắc, hỏi thủ thư hoặc người đã đọc bản đầy đủ.
Có nên tin danh sách bản dịch do AI liệt kê không?
Chỉ coi là gợi ý để đi tra. Tên dịch giả, năm và nhà xuất bản là loại chi tiết AI hay nhầm hoặc bịa vì nó ghép những mẩu thông tin gần giống nhau. Kiểm từng mục với thư mục thư viện hoặc chính cuốn sách trước khi chia sẻ cho người khác.
Người dịch có được sửa nguyên tác cho “hợp” với người đọc Việt không?
Đây là câu hỏi có nhiều quan điểm. Một số bản phỏng dịch ngày trước Việt hoá mạnh tay và được độc giả thời ấy đón nhận. Chuẩn mực hiện nay nghiêng về giữ đúng nội dung, nếu có thay đổi thì nói rõ trong lời người dịch. Người đọc cũng có quyền được biết mình đang cầm bản dịch hay bản phỏng theo.