Đồi gió hú là tiểu thuyết duy nhất của Emily Brontë, xuất bản năm 1847 dưới bút danh Ellis Bell, kể câu chuyện của hai gia đình sống ở hai ngôi nhà trên vùng đồng hoang Yorkshire qua hai thế hệ. Tác phẩm không quá dài, nhưng người đọc lần đầu hay lạc vì câu chuyện đến qua lời của hai người kể lồng nhau, thời gian nhảy giữa hiện tại và quá khứ, và nhiều nhân vật thế hệ sau mang tên giống thế hệ trước.
Nếu bạn biết tác phẩm qua tiếng tăm "chuyện tình dữ dội nhất văn học Anh", đọc trọn sẽ cho bạn thấy một cuốn sách phức tạp hơn nhiều: về ghen tuông, báo thù, giai cấp, và về cách một câu chuyện bị uốn theo người kể nó. Bài này gợi ý cách đọc mà không kể trước nội dung.
Hai lớp người kể: điều quan trọng nhất cần biết trước
Câu chuyện mở đầu bằng nhật ký của Lockwood, một người từ nơi khác tới thuê nhà ở vùng này vào năm 1801. Anh ghé thăm chủ nhà ở ngôi nhà trên đồi và gặp một gia đình kỳ lạ, lạnh lùng. Tò mò, anh nhờ bà quản gia Nelly Dean kể lại chuyện cũ, và phần lớn cuốn sách là lời Nelly kể, được Lockwood ghi lại.
Như vậy, bạn đang nghe một câu chuyện đi qua hai bộ lọc. Lockwood là người ngoài, hay đánh giá vội vàng và tự cho mình hiểu người. Nelly là người trong cuộc, đã sống cùng các nhân vật từ nhỏ, có tình cảm riêng với từng người, và đôi khi chính bà cũng có vai trong những biến cố được kể. Trong lời Nelly, đôi khi lại có lời của một nhân vật khác được thuật lại hoặc một lá thư được đọc lên.
Biết điều này trước khi đọc không làm lộ truyện, nhưng thay đổi hẳn cách bạn đọc. Mỗi khi Nelly khen hay chê một người, hãy tự hỏi: bà có lý do gì để nói vậy, và nếu một người khác trong nhà kể thì có khác không. Nhiều cách hiểu về tác phẩm bắt đầu từ chính câu hỏi ấy.
Hai ngôi nhà, hai thế giới
Tác phẩm xoay quanh hai ngôi nhà cách nhau một quãng đồng hoang. Phân biệt rõ hai nơi này từ đầu giúp bạn theo dõi nhân vật đi lại giữa chúng.
| Ngôi nhà | Không khí | Gia đình gắn với nó khi truyện bắt đầu | Nên để ý |
|---|---|---|---|
| Wuthering Heights, trang trại trên đồi | Lộng gió, thô ráp, cũ kỹ, gần thiên nhiên hoang dã | Nhà Earnshaw | Ai sống ở đây, ai bị coi là người ngoài, quyền lực trong nhà chuyển từ tay ai sang tay ai |
| Thrushcross Grange, dinh thự dưới thung lũng | Kín gió, sang trọng, có vườn, lịch sự | Nhà Linton | Những ai từ ngôi nhà trên đồi xuống đây, và họ thay đổi ra sao |
| Đồng hoang giữa hai nhà | Rộng, khắc nghiệt, đẹp và nguy hiểm | Không thuộc về ai | Các nhân vật ra đồng hoang vào lúc nào, trong tâm trạng gì |
Tên tác phẩm trong tiếng Anh lấy từ tên ngôi nhà trên đồi, và chữ "wuthering" là một từ địa phương gợi tiếng gió gào trong bão. Bản dịch tiếng Việt chọn "Đồi gió hú" để giữ hình ảnh đó. Khi đọc, để ý thời tiết: gió, tuyết, mưa thường đi cùng những cảnh căng thẳng nhất.
Một gợi ý nhỏ: mỗi khi một nhân vật rời ngôi nhà này sang ngôi nhà kia, ghi một dòng vào sổ kèm số chương. Đến cuối sách, danh sách những chuyến đi ấy cho thấy rất rõ cách các gia đình đan vào nhau, ai mang tính cách của ngôi nhà nào sang ngôi nhà kia, và vì sao tác giả cần tới hai ngôi nhà thay vì một. Đây cũng là đề tài trò chuyện rất hợp cho một câu lạc bộ đọc.
Theo dõi hai thế hệ và những cái tên lặp lại
Câu chuyện trải qua hai thế hệ, và một số nhân vật thế hệ sau mang tên hoặc họ giống thế hệ trước. Một sơ đồ đơn giản giúp bạn không nhầm lẫn.
- Chia tờ giấy thành hai cột cho hai gia đình gắn với hai ngôi nhà, và hai hàng cho hai thế hệ.
- Ghi các nhân vật thế hệ đầu khi Nelly bắt đầu kể chuyện cũ. Đặt nhân vật được đưa về nhà từ nơi khác vào chỗ riêng, vì vị trí của người đó trong gia đình chính là một mấu chốt.
- Khi một nhân vật thế hệ sau ra đời, ghi tên kèm năm hoặc mốc sự kiện. Nếu tên trùng với thế hệ trước, thêm chữ "con" hoặc "cháu" để phân biệt.
- Ghi riêng một ô cho hai người kể ở góc giấy: Lockwood ở hiện tại năm 1801 và 1802, Nelly kể chuyện từ khoảng ba mươi năm trước.
- Mỗi khi truyện quay về hiện tại của Lockwood, đánh dấu số chương. Những lần quay về này là nơi hai thời gian chạm nhau.
Nhiều bản in có cây gia phả ở đầu sách. Nó tiện, nhưng thường cho biết ai kết hôn với ai, tức là lộ những diễn biến quan trọng. Nên tự vẽ, chỉ xem cây in sẵn khi thật sự bối rối.
Những điều nên chú ý khi đọc
Giọng nói địa phương của người làm. Một người làm công lâu năm trong ngôi nhà trên đồi nói bằng phương ngữ Yorkshire rất nặng. Bản dịch tiếng Việt thường chuyển sang lối nói quê mùa hoặc thêm chú thích. Không cần hiểu từng chữ; chú ý thái độ và vai trò của người này trong nhà.
Cửa sổ, cửa ra vào và ổ khoá. Ai bị khoá ngoài, ai bị nhốt trong, ai nhìn qua cửa sổ vào nhà người khác: những chi tiết này lặp lại suốt tác phẩm và mang nhiều ý nghĩa về sự thuộc về và loại trừ.
Giai cấp và quyền thừa kế. Phía sau những cảm xúc dữ dội là những câu hỏi rất thực: ai được thừa hưởng nhà và đất, ai bị coi là kẻ ăn nhờ, hôn nhân có thể thay đổi địa vị ra sao. Theo dõi tài sản đổi chủ là một cách hiểu mạch truyện.
Thiên nhiên như tâm trạng. Đồng hoang, thời tiết, cây cối thường phản chiếu tính cách nhân vật. Những nhân vật gắn bó với đồng hoang và những nhân vật thích sự êm ấm trong nhà tạo nên một trục đối lập xuyên suốt.
Đọc nhân vật trung tâm mà không vội phán xét
Nhân vật được đưa về ngôi nhà trên đồi từ khi còn nhỏ, không rõ gốc gác, là trục của cả tác phẩm. Người đọc qua nhiều thế hệ tranh cãi không dứt về người này: một nạn nhân của sự ruồng rẫy và phân biệt giai cấp, một kẻ báo thù tàn nhẫn, hay cả hai cùng lúc. Emily Brontë không đưa ra phán quyết, và cấu trúc người kể lồng nhau khiến người đọc không bao giờ nghe trực tiếp toàn bộ suy nghĩ của nhân vật.
Khi đọc, hãy tách hai thứ: những gì nhân vật làm, được kể bằng sự kiện cụ thể, và những gì người kể nghĩ về nhân vật, được kể bằng tính từ và lời bình. Ghi hai cột ấy riêng trong sổ. Đến cuối sách, so hai cột, bạn sẽ thấy hình ảnh nhân vật trong lời Nelly đôi khi nghiêng hẳn về một phía so với chính những hành động được kể.
Cũng nên để ý cách nhân vật bị đối xử từ thời thơ ấu, và cách những người xung quanh gọi tên, xếp chỗ, cho ăn, cho học. Những chi tiết nhỏ ấy ở các chương đầu thường bị lướt qua vì người đọc nóng lòng đến mối tình trung tâm, nhưng chúng là gốc rễ của mọi điều xảy ra sau đó. Đọc chậm các chương tuổi thơ là một trong những cách tốt nhất để hiểu tác phẩm, dù về sau bạn đứng về phía nào trong cuộc tranh cãi.
Bàn với AI về tác phẩm mà không bị lộ truyện
Vì Đồi gió hú rất nổi tiếng, AI biết rõ toàn bộ cốt truyện và hay nói về những biến cố ở nửa sau như điều ai cũng biết. Nếu đọc lần đầu, hãy xác định vị trí theo chương và dặn rõ: "Người đọc vừa đọc xong chương chín của Đồi gió hú. Chỉ dựa vào chín chương đầu, hãy đặt ba câu hỏi về cách Nelly kể chuyện, không nhắc bất kỳ sự kiện nào sau chương chín."
AI hữu ích để giải thích bối cảnh: đời sống vùng đồng hoang Yorkshire cuối thế kỷ 18, luật thừa kế đất đai ở Anh thời đó, vị trí của người làm thuê trong gia đình nông thôn. Những thông tin như vậy giúp bạn hiểu vì sao một số quyết định của nhân vật có hậu quả lớn. Kiểm lại những chi tiết pháp lý và lịch sử với sách tham khảo, vì AI có thể đơn giản hoá quá mức.
Với câu hỏi về đời Emily Brontë và gia đình Brontë, AI hay pha giai thoại vào tiểu sử. Những chuyện như ai viết gì, ai mất năm nào thì khá chắc, nhưng những suy đoán về việc nhân vật nào được lấy cảm hứng từ ai nên coi là giả thuyết. Nguyên tác thuộc phạm vi công cộng, nhưng bản dịch tiếng Việt thì có thể chưa; khi trích, giữ vài câu cần thiết.
Sau khi đọc xong
Đồi gió hú là cuốn sách người ta thường muốn bàn ngay sau khi gấp lại. Một vài hướng đi tiếp:
- Đọc lại các chương đầu, khi Lockwood lần đầu tới ngôi nhà trên đồi. Biết hết câu chuyện, bạn sẽ hiểu những gì anh ta thấy mà không hiểu.
- Thử viết một trang kể lại một cảnh quan trọng từ góc nhìn của một nhân vật khác ngoài Nelly, để thấy người kể quyết định bao nhiêu phần của câu chuyện.
- Đọc một tiểu thuyết của chị gái Emily là Charlotte Brontë, Jane Eyre, cùng năm ra đời, để so hai cách viết về tình yêu và giai cấp.
- Tìm đọc các bài phê bình với những cách hiểu khác nhau về nhân vật trung tâm: nạn nhân, kẻ báo thù hay cả hai. Kiểm nguồn và tác giả trước khi dẫn lại một nhận định.
- Nếu đọc cùng câu lạc bộ, một buổi có thể bàn riêng câu hỏi: Nelly Dean là người kể đáng tin đến đâu.
Đừng vội xem phim chuyển thể ngay sau khi đọc. Nhiều bản phim chỉ giữ thế hệ đầu và bỏ hẳn nửa sau của cuốn sách; so sánh sẽ thú vị hơn khi bạn đã có vài ngày để cảm nhận của riêng mình lắng lại.
Câu hỏi thường gặp
Đồi gió hú có khó đọc không?
Ngôn ngữ không khó, nhưng cấu trúc người kể lồng nhau và hai thế hệ trùng tên khiến người đọc lần đầu dễ lạc ở khoảng một phần ba đầu. Biết trước về hai người kể và vẽ một sơ đồ hai thế hệ là đủ để vượt qua phần lớn khó khăn.
Đồi gió hú có phải chuyện tình lãng mạn không?
Có một mối tình trung tâm, nhưng gọi là chuyện tình lãng mạn theo nghĩa êm đềm thì không đúng. Tác phẩm có nhiều bạo lực, báo thù, và những câu hỏi về giai cấp. Nhiều người đọc ngạc nhiên vì cuốn sách tối và dữ dội hơn họ tưởng.
Vì sao Emily Brontë dùng bút danh nam?
Ba chị em Brontë in tác phẩm dưới các bút danh có dạng tên nam là Currer, Ellis và Acton Bell. Lý do thường được nêu là để tác phẩm được đánh giá mà không bị định kiến về nhà văn nữ thời đó. Nếu tìm hiểu thêm, nên đọc tiểu sử có nguồn đáng tin.
Đọc Đồi gió hú mất bao lâu?
Tuỳ nhịp đọc. Ví dụ giả định: với bản khoảng bốn trăm trang và nhịp hai mươi trang mỗi ngày, bạn đọc xong trong khoảng ba tuần. Tác phẩm có chương ngắn, thuận lợi cho việc đọc theo chương và ghi một dòng tóm tắt sau mỗi chương.
Nên đọc Đồi gió hú hay Jane Eyre trước?
Hai tác phẩm độc lập, đọc cuốn nào trước cũng được. Jane Eyre kể ở ngôi thứ nhất, mạch truyện thẳng hơn nên dễ vào hơn với nhiều người. Đồi gió hú phức tạp về cấu trúc hơn. Đọc cả hai rồi so sánh là một trải nghiệm thú vị.