Những người khốn khổ là tiểu thuyết của Victor Hugo xuất bản năm 1862, theo chân Jean Valjean, một người tù khổ sai ra tù và cố làm lại cuộc đời, giữa nước Pháp nửa đầu thế kỷ 19. Tác phẩm chia năm phần, dài cỡ một nghìn rưỡi trang ở nhiều bản đầy đủ, và nổi tiếng với những đoạn Hugo tạm gác câu chuyện để viết hàng chục trang về trận Waterloo, một tu viện, tiếng lóng hay hệ thống cống ngầm Paris.
Nhiều người biết cốt truyện qua phim hay nhạc kịch, nên bài này không lo chuyện lộ những nét lớn. Điều đáng bàn là cách đi qua toàn bộ tác phẩm mà không gục ngã trước các đoạn ngoài lề, và cách nhận ra những gì nguyên tác có mà bản chuyển thể không thể có.
Năm phần của tác phẩm và nhân vật trung tâm từng phần
Mỗi phần mang tên một nhân vật hoặc một nơi chốn, cho biết trọng tâm của phần đó. Bảng dưới chỉ nêu khởi điểm và nhân vật chính, không nêu kết cục.
| Phần | Trọng tâm | Đoạn ngoài lề lớn | Gợi ý khi đọc |
|---|---|---|---|
| Phần một: Fantine | Một người tù vừa ra tù, một vị giám mục, một người mẹ trẻ | Chân dung dài về vị giám mục ở đầu phần | Đoạn đầu chậm nhưng đặt nền đạo đức cho cả tác phẩm |
| Phần hai: Cosette | Một cô bé và người đưa cô đi | Trận Waterloo; một tu viện ở Paris | Waterloo có thể lướt lần đầu, nhưng đọc đoạn cuối của nó |
| Phần ba: Marius | Một chàng sinh viên và những người trẻ | Đứa trẻ đường phố Paris | Chú ý những nhóm thanh niên và tư tưởng của họ |
| Phần bốn: tình ca phố Plumet và anh hùng ca phố Saint-Denis | Tình yêu và cuộc nổi dậy | Tiếng lóng của giới tội phạm | Nhịp nhanh dần, nhiều tuyến hội tụ |
| Phần năm: Jean Valjean | Chiến luỹ và hồi kết | Hệ thống cống ngầm Paris | Đoạn cống ngầm là bối cảnh cho một cảnh then chốt |
Cuộc nổi dậy trong tác phẩm dựa trên sự kiện có thật ở Paris tháng 6 năm 1832, không phải cuộc Cách mạng Pháp năm 1789 như nhiều người nhầm do xem phim. Biết điều này giúp bạn đặt các nhân vật trẻ vào đúng thời đại của họ.
Vì sao Hugo viết những đoạn ngoài lề dài như vậy
Hugo không coi tiểu thuyết là câu chuyện thuần tuý. Ông muốn viết một bức tranh toàn cảnh về xã hội Pháp: chiến tranh, tôn ti, nhà tù, tu viện, đường phố, tiếng nói của người nghèo, hạ tầng của thành phố. Mỗi đoạn ngoài lề là một mảnh của bức tranh ấy, và nhiều đoạn được đặt trước một cảnh quan trọng để người đọc hiểu nơi chốn sắp diễn ra câu chuyện.
Chẳng hạn, đoạn về trận Waterloo dài hàng chục trang, nhưng kết thúc bằng một chi tiết nối thẳng vào cốt truyện, liên quan tới một nhân vật sẽ còn quay lại. Đoạn về cống ngầm Paris giải thích một mê cung mà nhân vật sẽ phải đi qua. Đọc lướt hoàn toàn, bạn vẫn theo được truyện, nhưng sẽ mất cảm giác về sức nặng của nơi chốn.
Cũng cần nhớ rằng Hugo viết tác phẩm trong thời gian sống lưu vong ngoài nước Pháp. Những đoạn ngoài lề vì thế mang nhiều suy tư của một người nhìn đất nước từ xa: về tiến bộ, về công lý, về số phận của người nghèo. Đó là giọng của chính tác giả, đáng nghe ít nhất một lần.
Một cách nhìn hữu ích là coi các đoạn ngoài lề như những tấm phông lớn của sân khấu. Khi phông được dựng xong, nhân vật bước ra và người xem hiểu ngay họ đang đứng ở đâu, giữa những sức ép nào. Người đọc kiên nhẫn với phông dựng thường được trả công bằng những cảnh có sức nặng hơn hẳn, còn người bỏ qua vẫn theo được truyện nhưng cảm nhận mỏng hơn. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là bạn chọn có ý thức thay vì bỏ cuộc giữa một đoạn dài.
Cách đi qua các đoạn ngoài lề mà không mất mạch
Đọc trang đầu và trang cuối của mỗi đoạn. Hugo thường mở đoạn ngoài lề bằng một lời dẫn và kết thúc bằng một câu nối về câu chuyện. Hai trang này là đủ để biết đoạn đó nói gì và vì sao nó nằm ở đây.
Đánh dấu để đọc lại sau. Gấp một góc trang hoặc kẹp giấy nhỏ ở các đoạn đã lướt. Sau khi đọc xong cả tác phẩm, quay lại đọc kỹ các đoạn ấy như những tiểu luận độc lập; nhiều người thấy chúng hay hơn hẳn khi không còn sốt ruột muốn biết chuyện.
Đọc các đoạn ngoài lề vào ngày khác. Nếu không muốn lướt, có thể đọc các đoạn này vào những buổi riêng, không xen với phần truyện. Như vậy mạch nhân vật không bị cắt quãng giữa một buổi đọc.
Nghe thay vì đọc. Các đoạn ngoài lề mang tính diễn thuyết, khá hợp với sách nói. Nghe chúng trong lúc đi đường giúp bạn giữ nhịp mà không tốn buổi đọc chính.
Những gì nguyên tác có mà phim và nhạc kịch không có
Nếu bạn đến với tác phẩm qua bản chuyển thể, đọc trọn sẽ cho bạn những thứ sau, đáng để chú ý khi đọc.
- Chân dung đầy đủ của vị giám mục ở đầu sách, người có ảnh hưởng quyết định tới con đường của nhân vật chính; phim thường chỉ giữ một hai cảnh.
- Thời gian dài trong đời nhân vật: những năm tháng mà bản chuyển thể chỉ có thể nhảy qua bằng một dòng chữ, trong sách được kể với đủ thay đổi về tâm lý.
- Nội tâm của nhân vật đối đầu với Jean Valjean, viên thanh tra Javert, được Hugo phân tích kỹ, giúp người đọc hiểu một người tin tuyệt đối vào luật.
- Những nhân vật phụ và những nhóm người bị cắt khỏi phần lớn bản chuyển thể, như các thành viên trong nhóm sinh viên với tư tưởng khác nhau.
- Giọng của chính tác giả: những lời bình, những đoạn đối thoại trực tiếp với người đọc, thứ không bản chuyển thể nào giữ được.
Khi đọc, có thể ghi lại những chỗ khác với bản chuyển thể bạn từng xem. Danh sách đó vừa giúp bạn thấy giá trị riêng của nguyên tác, vừa là đề tài thú vị khi trò chuyện với người khác.
Theo dõi nhân vật qua nhiều năm, nhiều tên gọi
Câu chuyện kéo dài gần hai thập kỷ trong đời nhân vật, và nhân vật chính không phải lúc nào cũng mang cùng một cái tên. Một người từng ở tù, bị xã hội nhìn bằng tấm giấy thông hành ghi rõ quá khứ, có đủ lý do để sống dưới những danh tính khác nhau. Người đọc lần đầu đôi khi bối rối khi một nhân vật mới xuất hiện với tên lạ, rồi vài chương sau mới nhận ra đó là người quen. Hugo cố ý tạo ra những khoảnh khắc nhận ra ấy.
Cách theo dõi đơn giản là ghi một đường thời gian ngang cho nhân vật chính, đánh dấu mỗi nơi ông sống, mỗi tên gọi ông dùng, và năm tháng nếu sách có nêu. Các nhân vật phụ gắn vào từng chặng của đường thời gian. Nhiều nhân vật phụ biến mất rất lâu rồi quay lại ở phần sau trong hoàn cảnh khác hẳn; khi gặp lại một cái tên quen, lật về chặng cũ trên đường thời gian để nhớ họ từng là ai.
Cũng nên để ý những nhân vật đứng ở phía đối lập với nhau về cách nhìn luật pháp và lòng thương: một bên tin rằng con người có thể đổi khác, một bên tin rằng kẻ từng phạm luật thì mãi là kẻ phạm luật. Theo dõi hai cách nhìn ấy va chạm qua từng phần là một trong những sợi chỉ xuyên suốt tác phẩm, quan trọng không kém cốt truyện phiêu lưu.
Nhịp đọc gợi ý cho năm phần
Đây là một nhịp gợi ý cho người đọc mỗi ngày khoảng nửa tiếng, có tính tới việc lướt các đoạn ngoài lề ở lần đầu.
- Phần một trong khoảng hai tuần. Đọc chậm đoạn về vị giám mục; đó là nền móng đạo đức của cả câu chuyện.
- Phần hai trong khoảng hai tuần. Lướt phần lớn đoạn Waterloo nhưng đọc kỹ các trang cuối của nó; đoạn về tu viện có thể đọc nhanh.
- Phần ba trong khoảng mười ngày. Phần này giới thiệu nhiều nhân vật mới; cập nhật sơ đồ nhân vật sau mỗi buổi.
- Phần bốn trong khoảng hai tuần. Nhịp nhanh dần; đoạn về tiếng lóng có thể để sau.
- Phần năm trong khoảng mười ngày. Đọc đoạn cống ngầm ít nhất phần đầu và phần cuối, vì nó là bối cảnh của cảnh then chốt.
- Một tuần sau khi đọc xong, quay lại đọc kỹ các đoạn ngoài lề đã đánh dấu.
Tổng cộng khoảng hai tháng rưỡi, một con số chỉ để tham khảo. Nếu bị cuốn vào phần bốn và phần năm, bạn sẽ đọc nhanh hơn nhiều so với nhịp này.
Hỏi AI về bối cảnh nước Pháp thế kỷ 19
Người đọc Việt Nam thường thiếu nền về lịch sử Pháp giai đoạn sau Napoleon: các chế độ thay nhau, tầng lớp xã hội, hệ thống nhà tù khổ sai, tình cảnh trẻ em lao động. AI có thể giải thích nhanh những điều này. Ví dụ câu lệnh: "Giải thích ngắn gọn bối cảnh chính trị và xã hội nước Pháp từ 1815 đến 1832 để người đọc hiểu tiểu thuyết Những người khốn khổ. Không kể bất kỳ tình tiết nào của tiểu thuyết."
Khi hỏi về nhân vật, xác định vị trí đọc theo phần và quyển nhỏ bên trong, vì mỗi phần của tác phẩm lại chia nhiều quyển. AI biết rõ cốt truyện nên dễ lộ những gì phía trước; dặn rõ chỉ trả lời dựa vào phần đã đọc. Với tên riêng, bản dịch tiếng Việt có thể phiên âm khác bản tiếng Anh mà AI quen dùng; đối chiếu với sách trong tay.
Nguyên tác đã thuộc phạm vi công cộng, nhưng bản dịch tiếng Việt thì vẫn có thể còn bảo hộ. Khi hỏi về câu chữ, trích ngắn vừa đủ. Mọi năm tháng và sự kiện lịch sử AI đưa ra nên kiểm lại bằng một cuốn sách sử đáng tin, nhất là những chi tiết về các chính thể nối tiếp nhau trong giai đoạn này.
Câu hỏi thường gặp
Những người khốn khổ có bản rút gọn không, nên đọc bản nào?
Có nhiều bản rút gọn, nhất là cho thiếu nhi, thường cắt gần hết các đoạn ngoài lề và một số tuyến phụ. Nếu muốn đọc trọn, chọn bản ghi rõ là bản đầy đủ, có tên dịch giả và năm phần đúng như nguyên tác.
Có thể bỏ hẳn đoạn Waterloo không?
Có thể lướt ở lần đầu, nhưng không nên bỏ hẳn những trang cuối của đoạn này, vì chúng nối trực tiếp vào cốt truyện bằng một chi tiết liên quan tới nhân vật sẽ quay lại về sau. Các trang trước đó có thể để dành cho lần đọc sau.
Cuộc nổi dậy trong truyện có phải Cách mạng Pháp không?
Không. Cuộc nổi dậy trong truyện dựa trên sự kiện ở Paris tháng 6 năm 1832, hơn bốn mươi năm sau Cách mạng Pháp 1789. Nhiều người nhầm vì bản nhạc kịch và phim làm nổi bật chiến luỹ, hình ảnh hay gắn với cách mạng.
Nên xem nhạc kịch trước hay đọc sách trước?
Nên đọc trước nếu bạn chưa biết truyện. Nếu đã xem, đọc vẫn rất đáng, vì sách có nội tâm nhân vật, nhiều năm tháng và nhiều tuyến phụ mà sân khấu buộc phải cắt. So sánh hai bên sau khi đọc là một cách hiểu tác phẩm sâu hơn.
Đọc Những người khốn khổ có phù hợp với học sinh không?
Phù hợp với học sinh lớn nếu có người lớn cùng trò chuyện, nhất là về những đoạn nói tới nghèo khổ, nhà tù và cái chết. Có thể bắt đầu bằng bản đầy đủ với nhịp chậm, hoặc chọn đọc kỹ phần một và phần hai trước.