Số đỏ là tiểu thuyết trào phúng của Vũ Trọng Phụng, đăng báo năm 1936, kể về một kẻ lang thang gặp vận may và leo lên giữa xã hội thượng lưu Hà Nội đang chạy theo mốt "Âu hoá". Tác phẩm không dài, đọc xong trong vài buổi, nhưng để cười được đúng chỗ và hiểu vì sao cái cười ấy cay, bạn cần biết một chút về Hà Nội thập niên 1930 và làm quen với lối kể nói ngược đặc trưng của tác giả.
Bài này dành cho người mới chỉ biết Số đỏ qua chương "Hạnh phúc của một tang gia" trong sách giáo khoa. Phần dưới không kể lại cốt truyện mà gợi ý cách đọc từng chặng, những gì nên để ý và những câu hỏi để mang theo, kèm cách dùng AI giải nghĩa tiếng lóng và từ mượn tiếng Pháp mà người đọc hôm nay khó đoán.
Hà Nội thập niên 1930 và mốt "Âu hoá": nền cần biết trước
Những năm 1930, ở các đô thị lớn như Hà Nội, một bộ phận người khá giả đua nhau theo lối sống phương Tây: may áo kiểu mới, chơi quần vợt, đi tắm biển, nói chen tiếng Pháp, lập các hội thể thao, hội từ thiện. Báo chí thời đó bàn nhiều về "cải cách xã hội", "giải phóng phụ nữ", "vệ sinh". Bên cạnh những thay đổi thật, có không ít thứ chỉ là bề ngoài, là cách để người ta khoe mình văn minh.
Vũ Trọng Phụng là nhà báo, đã viết nhiều phóng sự về đời sống đô thị trước khi viết Số đỏ. Ông quan sát rất kỹ ngôn ngữ, đồ đạc, kiểu cách của tầng lớp này, và trong tiểu thuyết, ông phóng đại chúng lên tới mức lố bịch. Biết điều này giúp bạn nhận ra rằng những cảnh tưởng phi lý trong truyện thường bám vào những hiện tượng có thật, chỉ được đẩy xa thêm một bước.
Số đỏ được đăng nhiều kỳ trên báo trước khi in thành sách, nên mỗi chương thường là một cảnh tương đối trọn vẹn với một trò cười riêng. Đọc từng chương như đọc từng kỳ báo, nghỉ một chút giữa các chương, là cách gần với trải nghiệm của người đọc đầu tiên.
Nhận ra lối trào phúng: bốn kỹ thuật tác giả dùng nhiều
Nói ngược với thái độ thật. Người kể thường dùng giọng trang trọng, khen ngợi để tả những điều đáng chê. Khi thấy một nhân vật được gọi bằng những danh hiệu to tát, hãy đọc kỹ hành động của họ ở câu kế tiếp; khoảng cách giữa lời khen và việc làm chính là chỗ cười.
Phóng đại một nét tới cực điểm. Mỗi nhân vật phụ thường bị đóng khung trong một thói tật, một câu nói cửa miệng, lặp đi lặp lại. Câu "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" của cụ cố Hồng là ví dụ nổi tiếng. Sự lặp lại ấy biến nhân vật thành biếm hoạ sống.
Đặt cái nghiêm trọng cạnh cái tầm thường. Tác giả hay để một sự kiện lẽ ra trang nghiêm, như một đám tang, diễn ra giữa những mối bận tâm vụn vặt, ích kỷ của người trong cuộc. Đọc chương mười lăm, chương có đám tang nổi tiếng, bạn sẽ thấy rõ cách ghép này.
Ngôn ngữ lai căng có chủ ý. Nhân vật nói chen tiếng Pháp, dùng từ mới một cách sai chỗ, đặt tên cửa hàng, tên phong trào kêu như khẩu hiệu. Cái cười đến từ việc ngôn ngữ to hơn nội dung. Ghi lại những từ ấy khi đọc là một cách theo dõi chủ đề "văn minh rởm" của tác phẩm.
Theo dõi nhân vật theo nhóm xã hội
Số đỏ có nhiều nhân vật, mỗi người đại diện cho một kiểu người. Thay vì nhớ từng tên, bạn có thể xếp họ theo nhóm và ghi thêm khi gặp. Bảng dưới gợi ý cách xếp các nhân vật xuất hiện sớm, không nêu diễn biến về sau.
| Nhóm | Nhân vật xuất hiện sớm | Nên để ý khi đọc |
|---|---|---|
| Kẻ leo thang | Xuân, biệt danh Xuân Tóc Đỏ | Mỗi lần được "thăng" một danh hiệu mới, Xuân đã làm gì để có nó? |
| Gia đình thượng lưu | Cụ cố Hồng, ông Văn Minh, những người con cháu trong nhà | Cách mỗi người dùng chữ "văn minh", "cải cách" và việc họ thật sự quan tâm |
| Giới "Âu hoá" | Bà Phó Đoan, ông TYPN, những người quanh tiệm may Âu hoá | Đồ vật, áo quần, tiếng Pháp chen vào lời nói của họ |
| Đại diện công quyền | Hai viên cảnh sát Min Đơ, Min Toa | Họ xuất hiện ở đâu và vai trò của họ trong các cảnh cười |
| Người ngoài cuộc | Những người lao động, kẻ đi đường thoáng qua | Họ nhìn cái "văn minh" kia ra sao, nếu được tác giả cho lên tiếng |
Khi đọc xong, nhìn lại bảng và tự hỏi: trong cả xã hội thu nhỏ ấy, có nhân vật nào được tác giả tả với chút thiện cảm không? Câu trả lời giúp bạn hiểu giọng điệu của toàn tác phẩm, và đó là câu hỏi mà người đọc nhiều thế hệ trả lời khác nhau.
Đọc Số đỏ trong một tuần
Số đỏ có hai mươi chương, mỗi chương không dài. Dưới đây là một nhịp đọc gợi ý cho người bận rộn; bạn có thể đọc nhanh hơn nếu bị cuốn.
- Ngày một: đọc những chương đầu, chỉ để làm quen với Xuân và cách người kể nói về nhân vật. Ghi vài câu kể khiến bạn bật cười và thử giải thích vì sao.
- Ngày hai và ba: đọc tiếp, theo dõi các danh hiệu Xuân lần lượt nhận được. Mỗi danh hiệu ghi một dòng vào sổ, kèm số chương.
- Ngày bốn: đọc chậm chương mười lăm. Nếu từng học trích đoạn này ở trường, so cảm nhận bây giờ với lần đầu; đặt trong mạch truyện, nhiều chi tiết mang nghĩa khác.
- Ngày năm và sáu: đọc các chương còn lại liền mạch. Không dừng tra cứu quá nhiều; để cái cười cuốn bạn đi.
- Ngày bảy: đọc lại chương đầu và chương cuối liền nhau, rồi viết một đoạn ngắn về cách vận may của nhân vật chính được dẫn dắt từ đầu tới cuối.
Với tác phẩm trào phúng, đọc liền mạch quan trọng hơn đọc kỹ từng chữ ở lần đầu. Nhiều tiếng cười đến từ sự lặp lại qua nhiều chương, và nếu đọc rời rạc bạn sẽ không nhận ra mô típ.
Hỏi AI về từ mượn tiếng Pháp và tiếng lóng thời ấy
Người đọc hôm nay gặp nhiều từ khó trong Số đỏ: từ phiên âm tiếng Pháp, tiếng lóng đô thị thập niên 1930, tên những vật dụng nay không còn. Một số bản in có chú thích, nhưng không đủ. AI có thể giúp đoán nguồn gốc của một từ phiên âm, chẳng hạn từ nào bắt nguồn từ chữ Pháp nào, và nghĩa của nó trong ngữ cảnh.
Cách hỏi tốt là chép câu chứa từ đó theo đúng bản bạn đọc, rồi hỏi: "Trong tiểu thuyết Số đỏ viết năm 1936 có câu sau. Từ in nghiêng có thể là phiên âm từ tiếng Pháp nào, nghĩa là gì trong câu? Nếu có nhiều khả năng, liệt kê và nói rõ mức độ chắc chắn." Yêu cầu nói mức độ chắc chắn giúp bạn biết khi nào AI đang đoán.
Kiểm lại bằng từ điển tiếng Pháp và, nếu có, bằng chú thích của các bản in có người biên soạn. AI đôi khi đoán sai nguồn gốc rất tự tin, nhất là với tiếng lóng đã mất. Với những từ mà cả AI lẫn từ điển đều không chắc, cứ để nguyên và đọc tiếp; ngữ cảnh thường đủ để hiểu tinh thần câu văn.
Số đỏ đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản vì tác giả mất từ năm 1939, nên bạn có thể trích dẫn thoải mái hơn khi hỏi. Tuy vậy, các bản in có chú thích và lời giới thiệu là công sức của người biên soạn; phần đó vẫn nên tôn trọng khi chia sẻ.
Câu hỏi mang theo khi đọc
Đọc tác phẩm trào phúng dễ dừng ở mức cười cho vui. Vài câu hỏi dưới đây giúp bạn đọc sâu hơn mà không cần ai giảng giải; ghi câu trả lời ngắn vào sổ sau mỗi vài chương.
- Người kể chuyện đứng ở đâu: bên cạnh nhân vật, đứng trên nhìn xuống, hay giả vờ ngây thơ? Giọng ấy có đổi qua các chương không?
- Mỗi lần Xuân thăng tiến, ai là người được lợi từ sự thăng tiến đó, và họ có biết mình đang bị lợi dụng hay đang lợi dụng lại?
- Những từ to tát như "văn minh", "cải cách", "tiến bộ", "thể thao" được ai nói, trong hoàn cảnh nào, và câu tiếp theo có làm chúng rỗng đi không?
- Có cảnh nào khiến bạn không cười nổi? Nếu có, điều gì trong cảnh đó làm tiếng cười dừng lại?
- Nếu đặt câu chuyện vào thành phố bạn đang sống hôm nay, nhân vật nào sẽ đổi nghề, đổi trang phục, nhưng giữ nguyên tính cách?
Không có đáp án đúng cho những câu hỏi này. Giá trị của chúng là buộc bạn quay lại câu chữ cụ thể thay vì nhớ tác phẩm như một chuỗi trò cười. Khi bàn với người khác hoặc với AI, hãy luôn dẫn chương và chi tiết để cuộc trò chuyện không trôi về những nhận xét chung chung.
Sau khi đọc xong: đi tiếp với Vũ Trọng Phụng
Số đỏ là cửa vào tốt để hiểu một nhà văn viết rất nhiều chỉ trong vài năm ngắn ngủi. Một số hướng đọc tiếp:
- Đọc một tiểu thuyết khác của ông, như Giông tố, để thấy cùng một con mắt quan sát xã hội nhưng ở giọng nghiêm và dữ dội hơn.
- Đọc một phóng sự của ông, như Cơm thầy cơm cô hay Kỹ nghệ lấy Tây, để thấy chất liệu đời thực mà ông đã dùng.
- So sánh lối trào phúng của Số đỏ với một tiểu thuyết trào phúng nước ngoài bạn từng đọc, xem cái cười của mỗi bên nhắm vào điều gì.
- Tìm đọc các bài viết về Vũ Trọng Phụng trong sách lịch sử văn học, chú ý những nhận định khác nhau về tác phẩm qua các thời kỳ; kiểm tên người viết và nguồn trước khi dẫn lại.
- Đọc lại Số đỏ sau vài năm. Nhiều người thấy những chương mình cười to nhất ở lần đầu lại là những chương buồn nhất ở lần sau.
Nếu bạn đọc cùng câu lạc bộ, một câu hỏi tốt để mở buổi trò chuyện là: những kiểu "văn minh rởm" nào trong Số đỏ vẫn còn nhận ra được trong đời sống hôm nay, và vì sao chúng vẫn tồn tại.
Câu hỏi thường gặp
Số đỏ có khó đọc với người trẻ hôm nay không?
Câu văn không khó, nhưng từ vựng thì có chỗ lạ: từ phiên âm tiếng Pháp, tiếng lóng, tên đồ vật cũ. Chọn một bản có chú thích và đừng dừng quá lâu ở từ lạ là đọc được thoải mái. Phần lớn tiếng cười vẫn đến được với người đọc hôm nay.
Nên đọc Số đỏ hay Giông tố trước?
Với người mới làm quen Vũ Trọng Phụng, Số đỏ thường dễ vào hơn vì ngắn và có nhiều tiếng cười. Giông tố dài hơn, giọng nặng hơn. Đọc Số đỏ trước giúp bạn quen với con mắt quan sát của tác giả rồi mới bước sang tác phẩm nghiêm hơn.
Chương Hạnh phúc của một tang gia nằm ở đâu trong tác phẩm?
Đó là chương mười lăm, được trích vào sách giáo khoa nên quen thuộc với nhiều người. Đọc chương này trong mạch truyện sẽ thấy nhiều chi tiết được chuẩn bị từ các chương trước, và cái cười ở đó nối với cả hệ thống nhân vật của cuốn sách.
Đọc Số đỏ có cần biết tiếng Pháp không?
Không cần. Tiếng Pháp trong truyện chủ yếu là những chữ chen vào lời nhân vật để chế giễu thói lai căng. Biết nghĩa thì thêm thú vị, không biết vẫn hiểu được ý. Chú thích trong sách và một từ điển nhỏ là đủ.
Có nên xem phim hay kịch chuyển thể Số đỏ trước khi đọc không?
Nên đọc trước. Các bản chuyển thể thường chọn lọc một số cảnh và có cách diễn riêng, sẽ khiến bạn hình dung nhân vật theo diễn viên. Đọc xong rồi xem, bạn sẽ thú vị hơn khi so cách người chuyển thể hiểu tác phẩm với cách mình hiểu.