Kịch nói là loại hình sân khấu dùng lời thoại tự nhiên thay cho hát, du nhập vào Việt Nam qua sân khấu Pháp và hình thành đầu thập niên 1920, với vở “Chén thuốc độc” của Vũ Đình Long, diễn năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, thường được coi là vở kịch nói đầu tiên do người Việt viết. Từ đó, kịch nói đi qua những dấu mốc như “Vũ Như Tô” của Nguyễn Huy Tưởng và các vở kịch của Lưu Quang Vũ thập niên 1980.
Kịch là thể loại ít được đọc nhất trong văn học Việt Nam hiện đại, vì người ta quen xem kịch hơn đọc kịch bản. Nhưng một kịch bản hay là một tác phẩm văn học trọn vẹn, đọc lên vẫn thấy xung đột, tính cách, ý tưởng. Bài này kể lịch sử kịch nói ở mức người yêu văn cần biết, gợi những vở nên đọc, và cách dùng AI giúp bạn hình dung sân khấu khi đọc.
Kịch nói khác chèo, tuồng, cải lương ở đâu
Trước kịch nói, sân khấu Việt đã có chèo, tuồng, và từ đầu thế kỷ 20 có thêm cải lương ở Nam Bộ. Ba loại hình này đều lấy hát làm phương tiện chính, nhân vật theo các vai ước lệ, động tác được cách điệu hoá. Người xem đến nhà hát để nghe hát, xem diễn những tích truyện quen thuộc.
Kịch nói đổi hẳn nguyên tắc. Nhân vật nói bằng lời thoại gần với lời nói hằng ngày, không hát, không múa, cử chỉ tự nhiên. Xung đột được xây dựng theo kết cấu hồi, lớp, cảnh, chịu ảnh hưởng của sân khấu châu Âu, đặc biệt là kịch cổ điển và kịch hiện thực Pháp. Đề tài thường là đời sống đương thời: gia đình, đồng tiền, đạo đức, thay vì tích truyện lịch sử hay truyền thuyết.
Sự khác biệt này giải thích vì sao kịch nói ban đầu chủ yếu thu hút tầng lớp trí thức thành thị, những người đã quen với văn hoá Pháp. Phải mất nhiều thập kỷ, kịch nói mới thực sự trở thành loại hình phổ biến, nhất là khi các đoàn kịch chuyên nghiệp ra đời sau năm 1945.
Những năm đầu: Molière, Chén thuốc độc và kịch thành thị
Đầu thập niên 1920, một số trí thức Hà Nội dịch và dàn dựng các vở hài kịch của Molière, giúp khán giả Việt làm quen với kiểu sân khấu nói. Từ những thử nghiệm đó, năm 1921 vở “Chén thuốc độc” của Vũ Đình Long được trình diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Vở kịch kể về một gia đình sa sút vì lối sống đua đòi, ăn chơi, rượu chè của nhân vật chính, dẫn đến ý định tự tử bằng chén thuốc độc trước khi được cứu.
Giá trị của “Chén thuốc độc” nằm nhiều ở vị trí lịch sử hơn ở nghệ thuật: đây là bằng chứng người Việt có thể viết kịch nói về đời sống của chính mình. Trong những năm sau, kịch nói thập niên 1920 và đầu 1930 chủ yếu là hài kịch và kịch luân lý, phê phán thói hư tật xấu của xã hội thành thị, với nhiều vở của các tác giả như Nam Xương, Vũ Đình Long.
Nếu đọc những vở này hôm nay, bạn sẽ thấy lời thoại còn cứng, tính luân lý lộ rõ, kết cấu đơn giản. Nhưng đó là những bước đầu cần thiết, giống như văn xuôi Quốc ngữ đầu thế kỷ phải đi qua giai đoạn vụng về trước khi trở nên tinh tế.
Vũ Như Tô: vở kịch lịch sử nhiều tầng nghĩa
Năm 1941, Nguyễn Huy Tưởng viết “Vũ Như Tô”, vở bi kịch năm hồi thường được xem là một trong những kịch bản văn học xuất sắc nhất của kịch nói Việt Nam. Bối cảnh là triều Lê Tương Dực đầu thế kỷ 16: nhà vua bắt người thợ tài hoa Vũ Như Tô xây Cửu Trùng Đài. Vũ Như Tô, được cung nữ Đan Thiềm khích lệ, coi đây là cơ hội để tài năng mình được thực hiện, nhưng công trình làm dân chúng kiệt quệ, dẫn tới binh biến, đài bị đốt và người thợ bị giết.
Vở kịch đặt ra một câu hỏi không có lời giải dễ dàng: giữa khát vọng nghệ thuật cao đẹp và đời sống của nhân dân, đâu là lẽ phải? Tác giả để lại câu đề tựa nổi tiếng hỏi Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải, và để người đọc tự trả lời. Chính sự lưỡng lự đó làm vở kịch còn được tranh luận đến hôm nay.
Đọc “Vũ Như Tô”, hãy chú ý đến cặp nhân vật Vũ Như Tô và Đan Thiềm: một người say mê cái đẹp đến quên thực tại, một người hiểu tài năng nhưng cũng nhìn thấy hiểm hoạ. Những đoạn đối thoại giữa hai người là chỗ triết lý của vở kịch hiện ra rõ nhất.
Sau 1945 và kịch Lưu Quang Vũ thập niên 1980
Sau năm 1945, kịch nói phát triển với các đoàn kịch chuyên nghiệp và nhiều vở về đề tài kháng chiến, xây dựng đời sống mới. Nguyễn Huy Tưởng tiếp tục viết kịch, và một lớp tác giả kịch mới hình thành. Kịch trở thành loại hình sân khấu quen thuộc ở các thành phố lớn.
Thập niên 1980 chứng kiến hiện tượng Lưu Quang Vũ. Vốn là nhà thơ, ông chuyển sang viết kịch và trong khoảng mười năm để lại hàng chục vở, nhiều vở được dàn dựng liên tục và thu hút đông khán giả. “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” lấy cảm hứng từ một truyện dân gian: hồn ông Trương Ba hiền lành phải sống nhờ trong xác anh hàng thịt, dần dần bị thân xác chi phối. Vở kịch đặt ra câu hỏi về sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác, về quyền được sống là chính mình.
Các vở khác như “Lời thề thứ chín”, “Bệnh sĩ” bàn về những vấn đề đạo đức và xã hội của thời kỳ đổi mới. Lưu Quang Vũ mất năm 1988 trong một tai nạn giao thông cùng vợ là nhà thơ Xuân Quỳnh. Kịch của ông vẫn được dựng lại và được đọc như văn học, minh chứng rằng kịch bản có thể sống trên trang giấy.
Những vở kịch nên đọc
Bảng dưới chọn những vở có giá trị văn học, đọc được như tác phẩm độc lập. Năm ghi theo tài liệu phổ biến; nếu cần chính xác, hãy kiểm với tuyển tập kịch có uy tín.
| Vở kịch | Tác giả | Vì sao nên đọc |
|---|---|---|
| Chén thuốc độc (diễn 1921) | Vũ Đình Long | Vị trí lịch sử, để thấy kịch nói Việt bắt đầu từ đâu |
| Vũ Như Tô (1941) | Nguyễn Huy Tưởng | Bi kịch lịch sử, câu hỏi về nghệ thuật và đời sống |
| Hồn Trương Ba, da hàng thịt | Lưu Quang Vũ | Ngụ ngôn hiện đại về tâm hồn, thể xác và sự tự chủ |
| Lời thề thứ chín | Lưu Quang Vũ | Đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm cá nhân |
| Bệnh sĩ | Lưu Quang Vũ | Hài kịch về thói sĩ diện, giả dối trong đời sống |
Nếu chỉ đọc một vở, hãy chọn “Vũ Như Tô”. Nếu muốn đọc hai, thêm “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”: hai vở cách nhau bốn mươi năm, một vở bi kịch lịch sử, một vở ngụ ngôn hiện đại, nhưng cùng đặt câu hỏi lớn về con người.
Đọc kịch bản khác đọc truyện thế nào
Không có người kể chuyện. Trong truyện, người kể dẫn dắt bạn. Trong kịch, chỉ có lời thoại và chỉ dẫn sân khấu. Bạn phải tự suy ra tâm lý nhân vật từ những gì họ nói và làm, giống như khán giả trong nhà hát.
Chỉ dẫn sân khấu là một phần văn bản. Những dòng mô tả cảnh trí, ánh sáng, động tác thường được in nghiêng. Đừng bỏ qua, vì nhiều khi chính những chỉ dẫn ngắn đó cho biết không khí và ý đồ của tác giả.
Đọc to lời thoại. Kịch được viết để nói. Đọc to vài trang, thậm chí phân vai cùng bạn bè, giúp bạn cảm được nhịp, sự căng thẳng và chất hài mà đọc thầm khó thấy.
Hình dung sân khấu. Thử tưởng tượng nhân vật đứng ở đâu, ai bước vào, ai rời đi. Một sơ đồ sân khấu đơn giản vẽ tay giúp bạn theo dõi những cảnh đông nhân vật.
Theo dõi xung đột qua từng hồi. Kịch được xây quanh xung đột. Sau mỗi hồi, hãy ghi một dòng: ai muốn gì, ai cản trở, xung đột đã căng lên hay chuyển hướng. Với “Vũ Như Tô”, bạn sẽ thấy xung đột giữa người thợ và triều đình dần nhường chỗ cho xung đột giữa công trình và dân chúng, rồi vỡ ra thành biến loạn ở hồi cuối.
Chú ý lời thoại hai nghĩa. Trong kịch, một câu nói có thể vừa trả lời người đối diện vừa nói với khán giả điều nhân vật chưa nhận ra. Những chỗ như vậy là nơi tác giả gửi ý tưởng, nên đáng đọc lại vài lần.
Đọc kịch bản cùng AI: các bước
AI có thể giúp bạn hình dung sân khấu, giải thích bối cảnh lịch sử và đóng vai bạn diễn khi đọc thoại. Những việc này hữu ích nếu bạn kiểm những gì máy nói.
- Đọc một hồi kịch từ bản in, ghi chú những chỗ bạn thấy xung đột căng nhất.
- Nhờ AI giải thích bối cảnh: “Triều Lê Tương Dực có những đặc điểm gì liên quan đến vở Vũ Như Tô? Nói rõ phần nào là lịch sử, phần nào là hư cấu của tác giả.”
- Dán một đoạn thoại và nhờ AI mô tả cách dàn dựng có thể có: ánh sáng, vị trí nhân vật, nhịp nói. Đây là bài tập giúp bạn hình dung, không có đáp án đúng duy nhất.
- Phân vai đọc với AI: bạn đọc lời một nhân vật, AI đọc lời nhân vật kia theo đúng văn bản đã dán. Yêu cầu máy không tự thêm lời thoại.
- Kiểm mọi năm sáng tác, năm công diễn, tên vở do AI đưa ra. Máy hay nhầm năm viết với năm dàn dựng và đôi khi bịa tên vở cho đủ danh sách tác phẩm của một tác giả.
Kịch bản của Lưu Quang Vũ và nhiều tác giả sau 1945 còn trong thời hạn bảo hộ. Hãy đọc tuyển tập kịch được phát hành hợp pháp và chỉ trích ngắn khi chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam là vở nào?
“Chén thuốc độc” của Vũ Đình Long, diễn năm 1921 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, thường được coi là vở kịch nói đầu tiên do người Việt sáng tác. Trước đó, khán giả đã được xem một số vở dịch từ kịch Pháp, chủ yếu là hài kịch Molière.
Vũ Như Tô có phải nhân vật lịch sử có thật không?
Sử cũ có ghi chép về việc xây Cửu Trùng Đài dưới triều Lê Tương Dực và tên người thợ được giao việc. Tuy nhiên, tính cách, đối thoại và nhiều tình tiết trong vở kịch là sáng tạo của Nguyễn Huy Tưởng. Hãy đọc vở như tác phẩm văn học lấy cảm hứng từ lịch sử.
Hồn Trương Ba, da hàng thịt lấy cảm hứng từ đâu?
Vở kịch lấy cảm hứng từ một truyện dân gian về hồn người này nhập vào xác người khác. Lưu Quang Vũ phát triển cốt truyện đó thành một vở kịch triết lý về sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác, và về giá trị của việc được sống đúng là mình.
Đọc kịch bản có thay được việc xem kịch không?
Không thay được, nhưng bổ sung cho nhau. Đọc kịch bản giúp bạn hiểu sâu lời thoại và ý tưởng, tự do hình dung theo cách riêng. Xem kịch cho bạn trải nghiệm diễn xuất, âm thanh, không khí nhà hát. Nhiều người đọc trước rồi mới đi xem.
Kịch nói có liên quan gì đến văn học hiện đại?
Kịch nói là một thể loại của văn học hiện đại, ra đời cùng quá trình hiện đại hoá đầu thế kỷ 20. Nhiều nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Huy Tưởng, Thế Lữ, Lưu Quang Vũ vừa sáng tác văn chương vừa viết hoặc dàn dựng kịch, nên kịch nói gắn chặt với dòng chảy văn học.
AI có giúp được khi đọc kịch bản không?
AI hữu ích trong việc giải thích bối cảnh, mô tả cách dàn dựng có thể có và đóng vai bạn diễn khi đọc thoại. Hạn chế là máy hay nhầm năm viết với năm dàn dựng và có thể tự thêm lời thoại không có trong văn bản, nên luôn đối chiếu với bản in.