Tự lực văn đoàn là nhóm nhà văn hình thành ở Hà Nội đầu thập niên 1930, quanh Nhất Linh và hai tờ báo Phong Hoá, Ngày Nay, chủ trương viết văn xuôi giản dị bằng tiếng Việt, đề cao tự do cá nhân và phê phán lễ giáo gia đình kiểu cũ. Thành viên chính gồm Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ, và về sau có Xuân Diệu. Nhóm hoạt động mạnh nhất trong khoảng 1932–1940.
Người đọc hôm nay biết đến nhóm qua vài cái tên trong sách giáo khoa, nhưng đóng góp của nhóm rộng hơn nhiều: một kiểu câu văn xuôi mới, một dòng tiểu thuyết bàn về hôn nhân và gia đình, một tờ báo trào phúng làm cả Hà Nội bật cười, và một giải thưởng văn chương giúp nhiều cây bút trẻ ra mắt. Bài này giúp bạn hình dung nhóm như một hiện tượng văn học, chọn sách để đọc và đọc lại với con mắt tỉnh táo.
Nhóm văn ra đời thế nào
Năm 1932, Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) cùng các cộng sự tiếp quản tờ Phong Hoá và biến nó thành một tờ tuần báo trẻ trung, nhiều tranh vẽ, nhiều tiếng cười. Quanh tờ báo dần hình thành một nhóm người viết có chung quan niệm, và nhóm tự gọi là Tự lực văn đoàn, với ý tự sức mình làm văn chương, không dựa dẫm. Một số tài liệu ghi năm thành lập là 1932, số khác lấy mốc nhóm công bố tôn chỉ trên báo năm 1933; bạn sẽ gặp cả hai cách ghi.
Năm 1935, nhóm ra thêm tờ Ngày Nay, có giai đoạn song hành với Phong Hoá rồi thay thế hẳn. Bên cạnh báo, nhóm lập nhà xuất bản Đời Nay để in sách của các thành viên, nhờ vậy tác phẩm đi từ trang báo ra thành sách rất nhanh. Đây là mô hình tờ báo đi cùng nhà xuất bản và một nhóm tác giả, khá hiện đại so với thời đó.
Các thành viên có vai trò khác nhau: Nhất Linh và Khái Hưng viết tiểu thuyết, Hoàng Đạo viết xã luận và tiểu luận, Tú Mỡ làm thơ trào phúng, Thế Lữ làm thơ và về sau gắn với kịch nói, Thạch Lam viết truyện ngắn và tuỳ bút. Sự đa dạng này giải thích vì sao nhóm chạm tới nhiều thể loại cùng lúc.
Phong Hoá, Ngày Nay và tiếng cười trào phúng
Trước khi nổi tiếng vì tiểu thuyết, nhóm được biết đến nhờ tiếng cười. Phong Hoá đăng tranh biếm hoạ, mẩu chuyện vui, thơ trào phúng nhắm vào thói hủ lậu ở làng quê và sự lố lăng của tầng lớp mới giàu ở thành thị. Những nhân vật như Lý Toét, Xã Xệ trở thành hình mẫu quen thuộc với độc giả đương thời: người chức sắc làng quê bảo thủ, sĩ diện, lúng túng trước đời sống thành phố.
Tiếng cười đó có mục đích rõ ràng. Nó là cách nhóm chế giễu lễ giáo cứng nhắc, hủ tục, và những ai lợi dụng lễ giáo để giữ quyền. Thơ của Tú Mỡ, sau in thành tập “Giòng nước ngược”, giữ được độ sắc và độ duyên của lối trào phúng này. Đọc lại hôm nay, bạn sẽ thấy một số tiếng cười đã cũ, thậm chí khinh bạc với người nông dân, và đó cũng là điểm mà các nhà phê bình về sau chỉ ra.
Mảng báo chí cũng giải thích văn phong của nhóm. Viết cho báo tuần nghĩa là phải viết cho người đọc bình thường hiểu ngay, câu ngắn, ít chữ Hán, nhịp nhanh. Thói quen đó chuyển sang tiểu thuyết và tạo nên kiểu văn xuôi trong sáng mà nhiều người coi là đóng góp lâu dài nhất của nhóm.
Tôn chỉ và những điều nhóm theo đuổi
Văn giản dị, thuần Việt. Nhóm chủ trương dùng lối văn dễ hiểu, ít chữ Nho, gần lời nói hằng ngày. Đặt cạnh văn biền ngẫu và câu văn nặng điển cố đầu thế kỷ, đây là bước chuyển rất lớn của văn xuôi tiếng Việt.
Đề cao cá nhân và tự do. Nhân vật trung tâm thường là người trẻ, nhất là phụ nữ, muốn tự quyết hôn nhân, công việc và cuộc đời. Xung đột giữa cá nhân và đại gia đình là trục của nhiều tiểu thuyết.
Phê phán lễ giáo khắt khe. Nhóm chĩa mũi nhọn vào tục ép duyên, chế độ mẹ chồng nàng dâu, đa thê, tảo hôn. Sự phê phán này mạnh nhưng có lúc đơn giản hoá, đặt cái cũ hoàn toàn ở phía xấu.
Tinh thần trẻ trung, yêu đời. Bản tôn chỉ của nhóm, gồm mười điều và được chép lại trong nhiều sách nghiên cứu, nhấn mạnh sự trẻ trung, tin vào tiến bộ. Nếu cần trích đúng từng điều, hãy tìm bản in trong sách văn học sử thay vì dùng bản do AI chép lại.
Một giải thưởng cho người viết mới. Giải thưởng Tự lực văn đoàn, trao từ giữa thập niên 1930, khuyến khích các cây bút trẻ. Một số tác giả về sau rất có tên tuổi đã được giới thiệu qua giải này, chẳng hạn Nguyên Hồng với “Bỉ vỏ”.
Tác phẩm nên đọc trước
Danh sách dưới chọn những tác phẩm tiêu biểu, đi từ dễ đọc đến cần chú ý hơn. Năm ghi theo lần in sách thường được nêu trong tài liệu phổ biến; một số tác phẩm đăng báo trước đó một năm.
| Tác phẩm | Tác giả | Vì sao nên đọc |
|---|---|---|
| Hồn bướm mơ tiên (1933) | Khái Hưng | Tiểu thuyết đầu tay của nhóm, giọng lãng mạn trong trẻo, cho thấy điểm xuất phát |
| Nửa chừng xuân (1934) | Khái Hưng | Xung đột tình yêu và gia đình, nhân vật nữ có cá tính |
| Đoạn tuyệt (1935) | Nhất Linh | Tiểu thuyết luận đề điển hình, đọc để hiểu cả dòng văn |
| Lạnh lùng (1936) | Nhất Linh | Thân phận người phụ nữ goá trẻ, phân tích tâm lý kỹ hơn |
| Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938) | Thạch Lam | Truyện ngắn tinh tế, ít cốt truyện, giàu cảm giác |
| Đôi bạn (1938) | Nhất Linh | Tình bạn, lý tưởng và tuổi trẻ, khác hẳn mạch hôn nhân gia đình |
| Bướm trắng (1941) | Nhất Linh | Bước chuyển sang tiểu thuyết tâm lý, nội tâm phức tạp |
Nếu chỉ đọc hai cuốn, nhiều người chọn “Đoạn tuyệt” để hiểu tiểu thuyết luận đề và một tập Thạch Lam để thấy giọng văn khác hẳn trong cùng nhóm. Đặt hai cuốn cạnh nhau là thấy ngay biên độ của Tự lực văn đoàn.
Tiểu thuyết luận đề: đọc “Đoạn tuyệt” như thế nào
Tiểu thuyết luận đề là tiểu thuyết được viết để chứng minh một quan điểm. Trong “Đoạn tuyệt”, quan điểm đó là cá nhân, đặc biệt là người phụ nữ có học, có quyền thoát khỏi đại gia đình áp chế. Nhân vật Loan bị ép gả vào nhà giàu, sống trong sự hà khắc của mẹ chồng, và cuối cùng đi đến đoạn tuyệt với gia đình chồng. Cốt truyện được sắp đặt để người đọc đứng về phía Loan.
Khi đọc, bạn nên tách hai lớp. Lớp thứ nhất là lớp tư liệu và cảm xúc: đời sống một gia đình khá giả Bắc Kỳ thập niên 1930, những câu đối thoại sắc, những nỗi ngột ngạt có thật. Lớp thứ hai là lớp luận đề: nhân vật được phân vai rõ, phe cũ gần như toàn xấu, phe mới gần như toàn tốt. Lớp thứ nhất vẫn sống đến nay; lớp thứ hai cho thấy giới hạn của thể loại.
Một bài tập đọc hay là thử đứng về phía nhân vật bị phê phán và hỏi: người mẹ chồng đó được hình thành bởi những ràng buộc gì? Nhà văn có cho bà một khoảnh khắc nội tâm nào không? Câu hỏi này không nhằm bênh vực cái cũ mà giúp bạn thấy tiểu thuyết luận đề đã chọn đơn giản hoá ở đâu, và các tiểu thuyết về sau của chính Nhất Linh như “Bướm trắng” đã đi xa hơn ra sao.
Thạch Lam: một giọng khác trong cùng một nhóm
Thạch Lam (Nguyễn Tường Lân, em ruột Nhất Linh) gần như không viết tiểu thuyết luận đề. Truyện ngắn của ông ít sự kiện, nhiều cảm giác: ánh đèn con con của chị Tí trong “Hai đứa trẻ”, mùi hương trong vườn nhà, một buổi chiều ở phố huyện nghèo. Nhân vật là người lao động nhỏ, người nghèo ở ngoại ô, những đứa trẻ, được nhìn bằng sự cảm thông chứ không bằng tiếng cười giễu cợt.
Chính điều đó làm Thạch Lam thành cầu nối giữa hai dòng văn thập niên 1930: ông thuộc nhóm lãng mạn về tổ chức, nhưng nhiều trang viết lại gần với cái nhìn hiện thực về đời sống người nghèo. Tập tuỳ bút “Hà Nội băm sáu phố phường” cho thấy thêm một Thạch Lam tỉ mỉ, yêu từng món quà, từng góc phố. Trong lời tựa và các bài tiểu luận, ông bày tỏ quan niệm rằng văn chương không phải để người đọc trốn đời mà để làm lòng người phong phú, trong sạch hơn; nếu muốn trích nguyên văn, hãy tìm đúng bản in.
Khi bạn nhờ AI so sánh Thạch Lam với Nhất Linh, hãy yêu cầu nó dựa trên đoạn văn cụ thể bạn dán vào. So hai đoạn tả cảnh chiều của hai tác giả sẽ cho kết quả đáng tin hơn nhiều so với câu hỏi chung chung về phong cách.
Đọc lại Tự lực văn đoàn hôm nay, có AI hỗ trợ
Đọc văn của gần một trăm năm trước cần một chút chuẩn bị. Các bước dưới giúp bạn đọc có bối cảnh mà vẫn giữ cảm nhận riêng.
- Đọc một trang Phong Hoá trước khi đọc tiểu thuyết. Nhiều thư viện có bản số hoá báo cũ; nhìn tranh biếm hoạ và mục thơ trào phúng giúp bạn hiểu nhóm đang nói với ai.
- Nhờ AI giải thích những từ, những phong tục đã cũ trong văn bản: chế độ đại gia đình, lễ cưới hỏi, các chức danh làng xã. Câu lệnh mẫu: “Giải thích các từ in đậm trong đoạn dưới theo nghĩa thập niên 1930, nói rõ nếu không chắc.”
- Tự ghi lại phản ứng của bạn với nhân vật chính trước khi đọc bất kỳ bài phân tích nào. Ghi cả những chỗ khó chịu, vì cảm giác khó chịu của người đọc hôm nay chính là dấu vết của khoảng cách thời đại.
- Hỏi AI về các cách đọc khác nhau: “Có những cách nhìn nào về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, từ khen ngợi đến phê phán?” Sau đó kiểm các tên nhà nghiên cứu và nhận định nó đưa ra trong sách văn học sử; nhận định nào không tìm được nguồn thì bỏ.
- Viết một đoạn ngắn so sánh nhân vật nữ của Khái Hưng và Nhất Linh, rồi nhờ AI phản biện. Cách này biến máy thành bạn tranh luận chứ không phải người viết hộ.
Nhóm và các thành viên còn có những chặng đời ngoài văn chương mà bài này không bàn; nếu tìm hiểu tiểu sử, hãy dựa vào sách nghiên cứu được xuất bản chính thức và cẩn trọng với giai thoại trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Tự lực văn đoàn gồm những ai?
Thành viên thường được kể gồm Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ, và về sau Xuân Diệu. Ba anh em Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam cùng một nhà. Ngoài ra nhóm có nhiều cộng tác viên viết cho báo nhưng không phải thành viên chính thức.
Vì sao gọi là tiểu thuyết luận đề?
Vì tiểu thuyết được xây dựng để minh hoạ và bảo vệ một quan điểm xã hội, chẳng hạn quyền tự do hôn nhân hay sự giải phóng của người phụ nữ khỏi đại gia đình. Cốt truyện và nhân vật được sắp xếp phục vụ luận đề, nên nhân vật dễ bị chia phe rõ rệt.
Thạch Lam có phải nhà văn hiện thực không?
Về tổ chức, Thạch Lam là thành viên Tự lực văn đoàn, thuộc dòng lãng mạn. Nhưng nhiều truyện ngắn của ông nhìn đời sống người nghèo rất chân thực và cảm thông, nên các nhà nghiên cứu thường xếp ông ở vị trí giao thoa, khó gói gọn trong một nhãn.
Tự lực văn đoàn bị phê phán ở điểm nào?
Các ý kiến phê phán thường nhắc đến việc nhóm nhìn người nông dân từ trên xuống, tiếng cười trào phúng đôi khi khinh bạc, và tiểu thuyết luận đề đơn giản hoá xung đột cũ – mới. Đồng thời, hầu hết đều ghi nhận đóng góp của nhóm vào văn xuôi tiếng Việt hiện đại.
Nên đọc Đoạn tuyệt hay Bướm trắng trước?
Nếu muốn hiểu Tự lực văn đoàn như một hiện tượng, nên đọc “Đoạn tuyệt” trước vì nó điển hình cho tiểu thuyết luận đề. “Bướm trắng” đọc sau sẽ cho thấy Nhất Linh đã dịch chuyển sang phân tích tâm lý sâu hơn như thế nào.
Có thể tìm đọc báo Phong Hoá ở đâu?
Một số thư viện lớn và các dự án số hoá báo chí cũ có lưu bản chụp Phong Hoá và Ngày Nay. Bạn nên tra mục lục của thư viện quốc gia hoặc thư viện các trường đại học có ngành văn học, và hỏi thủ thư về bộ sưu tập báo chí trước 1945.