Văn học hậu hiện đại là cách gọi chung cho nhiều tác phẩm từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhất là từ thập niên 1960, nghi ngờ mọi câu chuyện lớn, tự phơi bày tính hư cấu của chính mình và chơi đùa với hình thức kể. Những thủ pháp dễ nhận là siêu hư cấu (truyện tự nói về việc mình là truyện), giễu nhại, cắt dán, phân mảnh và kết thúc mở. Tác phẩm hay được dẫn gồm Nếu một đêm đông có người lữ khách của Italo Calvino, Lò sát sinh số 5 của Kurt Vonnegut, Tên của đoá hồng của Umberto Eco.
Hậu hiện đại là khái niệm còn nhiều tranh luận, ngay cả trong giới nghiên cứu. Bài này không đòi định nghĩa cho trọn, mà giúp bạn nhận ra các thủ pháp khi gặp, hiểu vì sao người viết làm thế, và đọc những cuốn sách này một cách thoải mái, có AI làm bạn đối thoại.
Hậu hiện đại tiếp nối hay chống lại hiện đại
Chữ hậu dễ khiến người ta tưởng hậu hiện đại chỉ đơn giản đến sau hiện đại. Thực ra quan hệ giữa hai bên phức tạp hơn. Chủ nghĩa hiện đại đầu thế kỷ 20 phá vỡ hình thức kể truyền thống nhưng vẫn tin nghệ thuật có thể chạm tới một chân lý sâu hơn, một trật tự nằm dưới sự hỗn loạn. Hậu hiện đại hoài nghi luôn cả niềm tin đó. Nếu nhà văn hiện đại đau đớn vì thế giới rời rạc, thì nhà văn hậu hiện đại thường đón nhận sự rời rạc bằng trò chơi, giễu cợt, hoặc bình thản.
Một mốc lý thuyết hay được nhắc là cuốn Hoàn cảnh hậu hiện đại của triết gia Pháp Jean-François Lyotard, in năm 1979, với ý hậu hiện đại là sự hoài nghi đối với các đại tự sự, tức những câu chuyện lớn tự nhận giải thích được toàn bộ lịch sử và con người. Bạn không cần đọc sách triết để đọc tiểu thuyết hậu hiện đại, nhưng biết ý này giúp hiểu vì sao các tác phẩm ấy hay phá vỡ một câu chuyện thành nhiều phiên bản trái nhau.
Ranh giới thời gian cũng không rõ. Jorge Luis Borges viết những truyện ngắn về thư viện vô tận, về cuốn sách không có trang đầu trang cuối từ những năm 1940, thường được coi là người mở đường. Nhiều nhà nghiên cứu còn chỉ ra những yếu tố tự ý thức về hư cấu ở tiểu thuyết thế kỷ 18 như Tristram Shandy. Vì vậy hậu hiện đại nên hiểu như một tập hợp thủ pháp và thái độ, nở rộ ở nửa sau thế kỷ 20, hơn là một thời kỳ có ngày bắt đầu.
Năm thủ pháp nhận ra trên trang sách
Siêu hư cấu. Truyện tự nhắc người đọc rằng nó là truyện. Trong Nếu một đêm đông có người lữ khách, chương đầu nói thẳng với bạn, người đang chuẩn bị đọc cuốn sách mới của Calvino. Vonnegut tự xuất hiện trong Lò sát sinh số 5 để nói về việc viết cuốn sách ấy. Khi gặp, đừng coi là lỗi; đó là lời mời nghĩ về chính hành động đọc.
Giễu nhại và mô phỏng. Tác phẩm bắt chước giọng của một thể loại hay một tác phẩm khác để chơi đùa hoặc phê phán. Tên của đoá hồng mượn khung tiểu thuyết trinh thám đặt trong tu viện trung cổ, vừa là truyện phá án vừa là cuộc chơi với lịch sử, triết học và sách vở.
Phân mảnh và cắt dán. Văn bản ghép từ nhiều mảnh: thư từ, chú thích, danh sách, đoạn trích giả. Trật tự thời gian bị đảo lộn. Lò sát sinh số 5 cho nhân vật trôi khỏi thời gian, nhảy qua lại giữa các quãng đời.
Pha trộn cao và thấp. Hậu hiện đại xoá ranh giới giữa văn chương bác học và văn hoá đại chúng: truyện tranh, phim, trinh thám, khoa học viễn tưởng được đưa vào tác phẩm nghiêm túc. Đọc kiểu này, bạn cần mở lòng với những yếu tố mà thói quen cũ coi là rẻ tiền.
Kết thúc mở, nhiều phiên bản. Câu chuyện có thể kết thúc theo nhiều cách, hoặc không kết thúc. Người đọc được trao quyền chọn hay tự dựng. Đây là chỗ nhiều người khó chịu nhất, nhưng cũng là chỗ tác phẩm muốn bạn tham gia nhiều nhất.
Hiện đại và hậu hiện đại: so sánh để khỏi nhầm
Hai trào lưu này hay bị dùng lẫn lộn trong các bài viết phổ thông. Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung, không phải luật cứng.
| Tiêu chí | Hiện đại | Hậu hiện đại |
|---|---|---|
| Thái độ với thế giới rời rạc | Lo âu, tìm trật tự ẩn bên dưới | Chấp nhận, chơi đùa, giễu cợt |
| Vị trí người viết | Nghệ sĩ khám phá chiều sâu | Người chơi trò chơi với ngôn ngữ và thể loại |
| Văn hoá đại chúng | Thường giữ khoảng cách | Mượn và pha trộn thoải mái |
| Tính hư cấu | Che giấu để tạo ảo giác sống thật | Phơi bày, tự bình luận |
| Kết thúc | Mở nhưng có chiều sâu thống nhất | Nhiều phiên bản, có khi không kết |
| Tác giả hay được dẫn | Joyce, Woolf, Kafka, Proust | Borges, Calvino, Vonnegut, Eco |
Nhiều tác phẩm đứng giữa hai cột. Borges thường được nhắc ở cả hai bên. Khi gặp tranh luận một tác giả thuộc trào lưu nào, bạn có thể bỏ qua nhãn, tập trung vào thủ pháp cụ thể trong văn bản; đó là phần chắc chắn nhất bạn tự kiểm được.
Hậu hiện đại và văn học Việt Nam: đọc thận trọng
Từ cuối thập niên 1980, văn xuôi Việt Nam có nhiều đổi mới hình thức: truyện ngắn phá cấu trúc, giọng kể đa thanh, giễu nhại, kết thúc mở. Một số nhà nghiên cứu đọc một phần truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, như Tướng về hưu hay Không có vua, theo hướng có yếu tố hậu hiện đại; cũng có ý kiến cho rằng nên đọc ông trước hết như một cây bút hiện thực có giọng rất riêng. Khi gặp những nhận định như vậy, bạn nên coi đó là một cách đọc, không phải kết luận.
Điểm cần tỉnh táo là các bài viết phổ thông, và cả AI, hay dán nhãn hậu hiện đại rất dễ dãi cho bất kỳ tác phẩm nào có chút phá cách. Một truyện có kết thúc mở chưa chắc đã hậu hiện đại; một truyện kể đảo thời gian cũng vậy. Hãy hỏi thêm: tác phẩm có tự phơi bày tính hư cấu không, có giễu nhại thể loại nào không, có nghi ngờ một câu chuyện lớn nào không.
Phần văn học thời đổi mới theo dòng lịch sử có bài riêng trong danh mục văn học Việt Nam hiện đại của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: nhận diện thủ pháp thì bạn tự làm được bằng cách đọc kỹ; còn xếp một tác giả vào trào lưu nào là việc của giới nghiên cứu, và họ thường không thống nhất.
Ba phản ứng hay gặp khi lần đầu đọc hậu hiện đại
Cảm giác bị lừa. Nhiều người bực khi thấy tác giả đột ngột bước vào truyện, hoặc một chương kết thúc giữa chừng rồi chuyển sang câu chuyện khác. Cảm giác ấy thường là cố ý: tác phẩm muốn bạn nhận ra mình đã tin vào ảo giác của hư cấu dễ dàng thế nào. Khi thấy bực, ghi lại chỗ đó; thường đó chính là chỗ tác phẩm đang nói điều quan trọng nhất về việc đọc.
Nghĩ rằng tác giả không nghiêm túc. Giọng đùa cợt, những chi tiết vô lý, những danh sách dài lê thê dễ khiến người đọc nghĩ đây là trò chơi chữ vô bổ. Nhưng nhiều cuốn hậu hiện đại dùng tiếng cười để chạm vào những đề tài nặng nề nhất, như chiến tranh, cái chết, sự mất mát ký ức. Thử hỏi: điều gì khiến tác giả phải nói chuyện này bằng giọng đùa thay vì giọng bi thương?
Muốn tìm một nghĩa đúng duy nhất. Thói quen học văn ở trường khiến ta quen hỏi tác phẩm muốn nói gì, như thể có một đáp án. Văn hậu hiện đại thường cố ý để nhiều nghĩa song song và không chọn giúp bạn. Thay vì tìm đáp án, hãy liệt kê các cách hiểu có thể, cách nào được văn bản ủng hộ nhiều hơn, cách nào bạn thấy gần mình hơn. Đem danh sách đó ra câu lạc bộ đọc sẽ có những buổi thảo luận rất sôi nổi.
Đọc một cuốn hậu hiện đại cùng AI mà không bị dắt mũi
Sách hậu hiện đại hay chơi trò với người đọc, và AI cũng có thể bị lừa theo, hoặc tệ hơn là bịa ra tình tiết. Quy trình sau giữ bạn ở vị trí chủ động:
- Đọc xong vài chương đầu trước khi hỏi gì. Cảm giác bối rối ban đầu là một phần trải nghiệm, đừng vội xoá nó bằng một bản giải thích.
- Ghi lại mọi chỗ bạn thấy truyện đang tự nói về chính nó, hoặc đang nhại một thể loại khác.
- Hỏi AI câu lệnh hẹp: "Siêu hư cấu là gì và có những dạng thường gặp nào trong tiểu thuyết? Nêu dạng, không nêu ví dụ tác phẩm cụ thể." Cách hỏi này tránh việc AI bịa tình tiết của cuốn bạn đang đọc.
- Đối chiếu danh sách dạng thủ pháp với những gì bạn ghi được. Dạng nào bạn gặp, dạng nào chưa.
- Khi muốn bàn về chính cuốn sách, dán một đoạn ngắn và hỏi: "Đoạn này đang làm gì với người đọc? Đưa ra ít nhất hai cách hiểu khác nhau." Yêu cầu hai cách hiểu buộc AI không đóng khung một nghĩa.
- Mọi tình tiết AI kể về phần bạn chưa đọc, hãy kiểm trong sách. AI nhớ sai tình tiết tiểu thuyết khá thường xuyên, nhất là với những cuốn có cấu trúc phức tạp.
Đoạn dán vào AI chỉ nên vài câu; các tác phẩm này phần lớn còn bản quyền ở bản dịch tiếng Việt. Nếu bạn ghi chép cho câu lạc bộ đọc, bỏ tên và thông tin của các thành viên trước khi dán.
Cuốn nào nên đọc trước
Hậu hiện đại có tiếng khó đọc, nhưng nhiều cuốn rất vui. Gợi ý thứ tự cho người mới:
- Truyện ngắn của Borges: ngắn, mỗi truyện một ý tưởng gây choáng, đọc chậm vài truyện là thấy tinh thần chung.
- Lò sát sinh số 5 của Vonnegut: giọng kể dí dỏm, câu ngắn, nhưng nói về chiến tranh rất đau; là cửa vào dễ chịu.
- Nếu một đêm đông có người lữ khách của Calvino: cuốn sách về chính việc đọc sách, hợp với người mê đọc.
- Tên của đoá hồng của Eco: dài và dày kiến thức, nhưng có khung trinh thám kéo người đọc đi.
- Sau đó, khi đã quen, có thể thử những tác giả được giới nghiên cứu nhắc nhiều nhưng khó hơn, kèm lời giới thiệu của bản dịch.
Đọc hậu hiện đại, thái độ quan trọng hơn kiến thức. Nếu bạn sẵn sàng chơi cùng tác giả, chấp nhận bị đánh lừa và tự xây nghĩa, những cuốn sách này sẽ mang lại niềm vui đọc khác hẳn tiểu thuyết truyền thống. Nếu bạn cần một câu chuyện rõ ràng để thư giãn, cứ cất chúng lại cho một dịp khác; không có gì sai cả.
Câu hỏi thường gặp
Văn học hậu hiện đại bắt đầu từ khi nào?
Không có ngày bắt đầu rõ ràng. Thủ pháp và thái độ hậu hiện đại nở rộ ở nửa sau thế kỷ 20, nhất là từ thập niên 1960, nhưng có những người mở đường sớm hơn như Borges. Nên hiểu hậu hiện đại như một tập hợp thủ pháp và cách nhìn hơn là một thời kỳ có mốc.
Siêu hư cấu là gì, nói ngắn gọn?
Siêu hư cấu là khi một tác phẩm tự phơi bày việc nó là sản phẩm hư cấu: người kể bình luận về việc kể, tác giả tự xuất hiện trong truyện, hoặc truyện nói chuyện thẳng với người đọc. Mục đích là khiến bạn nghĩ về chính việc đọc và việc kể chuyện.
Kết thúc mở có phải dấu hiệu chắc chắn của hậu hiện đại không?
Không. Kết thúc mở có ở nhiều trào lưu, từ truyện ngắn hiện thực đến tiểu thuyết hiện đại. Cần xem thêm các dấu hiệu khác như siêu hư cấu, giễu nhại thể loại, pha trộn cao thấp, hoài nghi câu chuyện lớn. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để dán nhãn.
Có nên tin AI khi nó bảo một tác phẩm là hậu hiện đại?
Nên coi đó là một ý kiến cần kiểm. AI hay dán nhãn dễ dãi và có khi gán nhận định cho nhà phê bình không có thật. Hãy hỏi AI chỉ ra thủ pháp cụ thể trong đoạn văn bạn dán, rồi tự đối chiếu; còn việc xếp trào lưu thì tham khảo sách nghiên cứu có uy tín.
Đọc hậu hiện đại có cần biết triết học không?
Không bắt buộc. Nhiều tiểu thuyết hậu hiện đại rất dễ tiếp cận và vui. Biết vài ý cơ bản như sự hoài nghi đối với các câu chuyện lớn giúp hiểu sâu hơn, nhưng bạn có thể đọc tác phẩm trước và tìm hiểu lý thuyết sau, khi đã có trải nghiệm để đối chiếu.
Cuốn hậu hiện đại nào dễ đọc nhất cho người mới?
Nhiều người đọc thấy Lò sát sinh số 5 của Vonnegut hoặc truyện ngắn của Borges là cửa vào dễ chịu, vì ngắn và có giọng kể cuốn hút. Nếu thích chuyện về sách và việc đọc, Nếu một đêm đông có người lữ khách của Calvino cũng là lựa chọn hợp.