Văn học Pháp dễ vào nhất qua tiểu thuyết thế kỷ 19, với Victor Hugo, Balzac, Stendhal, Flaubert, rồi tiến sang thế kỷ 20 với Camus và Saint-Exupéry, sau cùng mới lùi về kịch cổ điển và thơ. Tiểu thuyết thế kỷ 19 có cốt truyện mạnh, nhiều bản dịch tiếng Việt, và đặt nền cho cách hiểu tiểu thuyết hiện đại ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Với người Việt, văn học Pháp còn gần gũi theo một nghĩa riêng: lớp trí thức đầu thế kỷ 20 đọc văn Pháp trong nguyên bản, và giới nghiên cứu thường nhắc tới ảnh hưởng của thơ lãng mạn, thơ tượng trưng Pháp lên phong trào Thơ mới. Bài này đưa ra bản đồ các thế kỷ, gợi ý tác phẩm mở cửa, và cách dùng AI hiểu những biến động lịch sử Pháp vốn là nền của rất nhiều tiểu thuyết.
Bản đồ văn học Pháp theo thế kỷ
Mỗi thế kỷ dưới đây chỉ nêu vài tên để định vị. Năm in của tác phẩm được ghi khi đã quen thuộc rộng rãi.
- Thế kỷ 16. Montaigne với tập Tiểu luận, gần như khai sinh thể tiểu luận cá nhân; Rabelais với truyện trào lộng khổng lồ về Gargantua và Pantagruel.
- Thế kỷ 17, thời cổ điển. Kịch của Corneille, Racine và Molière; ngụ ngôn của La Fontaine. Molière với Lão hà tiện, Trưởng giả học làm sang là cửa vào vui nhất.
- Thế kỷ 18, thời Khai sáng. Voltaire với truyện triết lý Candide, Montesquieu, Diderot, Rousseau: văn chương gắn với tranh luận về lý trí, tự do, xã hội.
- Thế kỷ 19, thời tiểu thuyết. Stendhal với Đỏ và đen (1830), Balzac với bộ Tấn trò đời, Hugo với Nhà thờ Đức Bà Paris (1831) và Những người khốn khổ (1862), Dumas với Ba chàng lính ngự lâm, Flaubert với Bà Bovary (1857), Zola, Maupassant. Về thơ có Baudelaire với Những bông hoa ác (1857), Verlaine, Rimbaud, Mallarmé.
- Thế kỷ 20. Proust với bộ Đi tìm thời gian đã mất; Camus với Người xa lạ (1942) và Dịch hạch (1947); Saint-Exupéry với Hoàng tử bé (1943); Sartre, Beauvoir, Marguerite Duras với Người tình lấy bối cảnh Nam Bộ.
- Gần đây. Patrick Modiano nhận Nobel năm 2014, Annie Ernaux năm 2022; cả hai viết nhiều về ký ức và đời sống cá nhân trong lịch sử chung.
Bản đồ này cho thấy một điều: văn học Pháp đổi hướng gần như theo từng thế kỷ, và mỗi lần đổi đều gắn với một biến động lớn của xã hội Pháp. Đây là lý do bối cảnh lịch sử quan trọng khi đọc văn Pháp hơn so với nhiều nền văn học khác.
Tiểu thuyết thế kỷ 19: cửa vào tốt nhất
Thế kỷ 19 ở Pháp là thời của những cuộc cách mạng, đế chế, phục hoàng nối nhau, và tiểu thuyết trở thành nơi ghi lại xã hội ấy. Balzac đặt tham vọng vẽ toàn bộ xã hội Pháp trong bộ Tấn trò đời gồm gần một trăm tác phẩm, cho nhân vật đi từ cuốn này sang cuốn khác. Lão Goriot là cuốn hay được chọn để bắt đầu vì có cả người cha hy sinh mù quáng lẫn chàng trai tỉnh lẻ Rastignac học cách leo lên ở Paris.
Stendhal với Đỏ và đen theo chân Julien Sorel, chàng trai nghèo đầy tham vọng trong nước Pháp thời Phục hoàng. Flaubert với Bà Bovary nổi tiếng vì lối viết khách quan, chăm chút từng câu, kể chuyện một người phụ nữ tỉnh lẻ sống trong mộng tưởng từ tiểu thuyết lãng mạn. Hugo thì khác hẳn: Những người khốn khổ là bộ sử thi dài về công lý, lòng thương và con người dưới đáy xã hội, có những chương tản mạn dài về trận Waterloo hay cống ngầm Paris.
Với người mới, thứ tự hợp lý là một tiểu thuyết vừa phải như Lão Goriot hoặc Bà Bovary, sau đó mới đến Đỏ và đen, và để Những người khốn khổ bản đủ cho lúc có nhiều thời gian. Nếu thích phiêu lưu, Dumas là lựa chọn nhẹ nhàng, cuốn hút từ trang đầu.
Chọn tác phẩm Pháp theo điều bạn muốn tìm
Bảng dưới gợi ý theo nhu cầu đọc, không xếp hạng tác phẩm.
| Bạn muốn | Tác phẩm gợi ý | Độ dài | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|---|
| Một câu chuyện cuốn hút | Ba chàng lính ngự lâm của Dumas | Dài nhưng nhanh | Đọc như tiểu thuyết phiêu lưu, không cần nhiều bối cảnh |
| Hiểu xã hội và đồng tiền | Lão Goriot của Balzac | Vừa | Ghi lại các khu phố Paris và tầng lớp nhân vật |
| Tâm lý và nghệ thuật câu văn | Bà Bovary của Flaubert | Vừa | Chú ý cách người kể đứng ngoài, gần như không phán xét |
| Câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống | Người xa lạ của Camus | Ngắn | Đọc hai lần, lần hai chú ý giọng kể lạnh của Meursault |
| Một tác phẩm đọc cùng con | Hoàng tử bé của Saint-Exupéry | Rất ngắn | Người lớn đọc lại sẽ thấy nhiều tầng khác trẻ em |
| Thử thách dài hơi | Những người khốn khổ của Hugo | Rất dài | Lên kế hoạch theo phần, cho phép đọc lướt các chương tản mạn |
Proust không có trong bảng vì bộ Đi tìm thời gian đã mất là thử thách riêng, nên đọc khi đã quen với tiểu thuyết hiện đại. Nếu muốn thử, có thể đọc phần đầu tập một, đoạn nổi tiếng về chiếc bánh madeleine, để cảm giọng văn trước khi quyết định.
Kịch cổ điển Pháp: đọc Molière trước Racine
Kịch cổ điển Pháp thế kỷ 17 tuân theo những quy tắc khá chặt, thường được tóm thành luật ba duy nhất: một hành động, trong một ngày, ở một nơi. Bi kịch của Corneille và Racine viết bằng thơ mười hai âm tiết, xoay quanh xung đột giữa tình cảm và bổn phận, giữa đam mê và lý trí. Đọc qua bản dịch, phần nhạc của câu thơ gần như mất, nên người mới dễ thấy khô.
Molière là cửa vào dễ hơn nhiều. Hài kịch của ông chế giễu thói hà tiện, thói đạo đức giả, thói học đòi, những tính cách mà khán giả hôm nay vẫn nhận ra quanh mình. Trưởng giả học làm sang với ông Jourdain hớn hở khi biết mình "nói văn xuôi" cả đời mà không hay, là một cảnh nhiều người Việt từng gặp trong sách giáo khoa. Sau Molière, đọc một vở của Racine như Phèdre sẽ thấy rõ hơn hai cực của sân khấu cổ điển.
Mẹo đọc kịch: trước mỗi hồi, đọc danh sách nhân vật có mặt; đọc thành tiếng những lời thoại quan trọng; và tưởng tượng sân khấu chỉ có vài nhân vật đứng nói với nhau. Nếu có thể, xem một vở được dàn dựng hoặc ghi hình, vì kịch được viết để diễn, không phải để đọc thầm.
Thơ Pháp và mối liên hệ với Thơ mới Việt Nam
Thơ Pháp thế kỷ 19 đi qua lãng mạn với Lamartine, Hugo, Musset, rồi đến Baudelaire mở ra cái nhìn hiện đại về đô thị và cái đẹp trong cái u tối, sau đó là thơ tượng trưng với Verlaine, Rimbaud, Mallarmé đề cao nhạc tính và gợi hơn tả. Câu thơ của Verlaine đòi "âm nhạc trước mọi điều" thường được dẫn khi nói về tinh thần này.
Giới nghiên cứu văn học Việt Nam thường nhắc tới ảnh hưởng của thơ lãng mạn và tượng trưng Pháp lên phong trào Thơ mới những năm 1930: ý thức cá nhân được giải phóng, nhạc tính, hình ảnh tượng trưng. Ở đây chỉ nói ở mức nhận định phổ biến; muốn đi sâu tác giả cụ thể nào chịu ảnh hưởng ra sao, nên đọc các công trình nghiên cứu đã in thay vì tin vào khẳng định của AI. Phần văn học hiện đại Việt Nam có danh mục riêng trên trang.
Đọc thơ Pháp qua bản dịch khó hơn văn xuôi rất nhiều, vì nhạc tính gần như không thể chuyển sang tiếng Việt nguyên vẹn. Nếu không đọc được tiếng Pháp, hãy tìm tuyển tập song ngữ: dù không hiểu hết, việc nhìn thấy độ dài câu, cách gieo vần trong nguyên bản giúp hiểu vì sao bản dịch phải chọn lựa như vậy.
Bối cảnh lịch sử Pháp nên nắm trước khi đọc
Cách mạng 1789. Mốc mở đầu nước Pháp hiện đại. Nhiều tiểu thuyết thế kỷ 19 nhắc lại nó như ký ức chung, và các nhân vật thường được chia theo phe gắn với cách nhìn về cách mạng.
Thời Napoléon. Đế chế, các cuộc chiến châu Âu, và giấc mơ đổi đời bằng tài năng. Julien Sorel trong Đỏ và đen ngưỡng mộ Napoléon, và điều này giải thích nhiều hành động của anh ta.
Thời Phục hoàng và quân chủ tháng Bảy. Quý tộc trở lại, giới tư sản lên, đồng tiền chi phối. Đây là nền của Balzac và Stendhal; hiểu nó, bạn sẽ thấy vì sao nhân vật ám ảnh chuyện địa vị và của hồi môn.
Năm 1832 và các cuộc nổi dậy ở Paris. Những người khốn khổ có cảnh chiến luỹ trong cuộc nổi dậy tháng Sáu năm 1832, không phải Cách mạng 1789 như nhiều người tưởng do ấn tượng từ phim và nhạc kịch.
Hai cuộc thế chiến. Nền của văn học thế kỷ 20: Camus viết Dịch hạch như một ngụ ngôn có thể đọc theo nhiều tầng, trong đó có tầng gắn với kinh nghiệm thời chiến.
Nhờ AI giải thích bối cảnh và kiểm câu trích
AI hữu ích khi bạn gặp tên địa danh, chức tước, đồng tiền, tập quán mà bản dịch không chú thích. Câu lệnh mẫu: "Đang đọc đến phần đầu Lão Goriot của Balzac. Hãy giải thích ngắn: nhà trọ ở khu phố bình dân Paris thời đó có ý nghĩa xã hội gì, và vì sao chuyện của hồi môn quan trọng với các nhân vật nữ. Không kể diễn biến phía sau, đánh dấu chỗ nào bạn không chắc."
Văn học Pháp cũng là vùng AI hay bịa câu trích, nhất là "danh ngôn" của Hugo, Saint-Exupéry hay Camus lan truyền trên mạng xã hội. Một câu chỉ đáng chép vào sổ khi bạn tìm được trong sách, biết đoạn nào, nhân vật nào nói. Riêng Hoàng tử bé có câu nổi tiếng về điều cốt yếu thì vô hình với mắt thường, câu này có thật trong tác phẩm, do con cáo nói với hoàng tử bé; ghi đúng như vậy thay vì gán thành lời khuyên của tác giả.
Khi nhờ AI so sánh hai tác phẩm, như Bà Bovary với một tiểu thuyết Việt Nam bạn đã đọc, hãy coi câu trả lời là gợi ý để bạn tự kiểm bằng văn bản. AI thường đưa ra những so sánh nghe hợp lý nhưng chung chung. Còn nếu dán ghi chép đọc sách của mình vào, đừng để lẫn thông tin cá nhân như tên người quen hay địa chỉ.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc Những người khốn khổ bản đủ hay bản rút gọn?
Bản đủ có nhiều chương tản mạn về lịch sử, kiến trúc, xã hội mà bản rút gọn bỏ đi. Nếu bạn đọc vì câu chuyện, bản rút gọn chất lượng là khởi đầu ổn. Nếu muốn hiểu tầm vóc tác phẩm, hãy đọc bản đủ và cho phép mình đọc lướt các chương tản mạn ở lần đầu.
Hoàng tử bé là sách thiếu nhi hay sách người lớn?
Hoàng tử bé được viết với hình thức truyện thiếu nhi có tranh minh hoạ, nhưng chứa nhiều suy ngẫm về tình bạn, trách nhiệm và cách người lớn nhìn thế giới. Trẻ em đọc thấy câu chuyện, người lớn đọc lại thường thấy những tầng khác. Đây là cuốn hợp để cha mẹ và con cùng đọc rồi trò chuyện.
Camus có phải là nhà văn hiện sinh không?
Camus thường được xếp cạnh chủ nghĩa hiện sinh, nhưng chính ông nhiều lần từ chối nhãn này và gắn tư tưởng của mình với khái niệm phi lý. Khi đọc Người xa lạ, bạn không cần thuộc thuật ngữ; chỉ cần để ý cách nhân vật phản ứng lạnh lùng với những điều xã hội mong đợi.
Văn học Pháp có ảnh hưởng gì tới văn học Việt Nam?
Giới nghiên cứu thường nhắc tới ảnh hưởng của thơ lãng mạn và tượng trưng Pháp lên Thơ mới, và của tiểu thuyết Pháp lên cách viết tiểu thuyết hiện đại đầu thế kỷ 20 ở Việt Nam. Mức độ và cách thức ảnh hưởng là chủ đề nghiên cứu riêng, nên đọc các công trình đã in để có nhận định chắc chắn.
Có nên đọc Proust không khi mới bắt đầu?
Không nên bắt đầu bằng Proust. Câu văn dài, nhịp chậm, ít cốt truyện, đòi hỏi người đọc đã quen với tiểu thuyết hiện đại. Hãy đọc vài tiểu thuyết thế kỷ 19 và Camus trước, rồi thử phần đầu tập một để xem giọng văn có hợp với bạn không.
Đọc văn học Pháp có cần biết tiếng Pháp không?
Không bắt buộc. Nhiều tác phẩm lớn đã có bản dịch tiếng Việt từ lâu. Biết tiếng Pháp giúp đọc thơ và cảm được câu văn của Flaubert hay Proust trọn vẹn hơn, nhưng với tiểu thuyết, một bản dịch tốt kèm hiểu biết bối cảnh đã đủ để đọc sâu.