Lý thuyết tiếp nhận coi người đọc là một bên tạo ra nghĩa của tác phẩm, chứ không chỉ là người nhận nghĩa có sẵn. Từ góc nhìn này, lịch sử văn học không chỉ là lịch sử những cuốn sách được viết ra, mà còn là lịch sử những cách chúng được đọc, được khen, bị chê, bị quên rồi được tìm lại.
Bài này giới thiệu ba ý tưởng chính của hướng tiếp nhận ở mức phổ thông, minh hoạ bằng số phận của Thơ mới và Truyện Kiều trong lòng người đọc Việt. Phần sau là cách giữ một cuốn nhật ký tiếp nhận để tự quan sát cách mình đọc thay đổi theo thời gian, có AI hỗ trợ, và giới hạn của tự do diễn giải để tránh biến lý thuyết thành cái cớ cho kiểu đọc sao cũng được.
Từ tác giả sang người đọc: một bước chuyển lớn
Trong phần lớn lịch sử phê bình, câu hỏi trung tâm là tác giả muốn nói gì. Người đọc giỏi là người đoán đúng ý tác giả, và phê bình là việc giải thích ý ấy. Đến giữa thế kỷ 20, một loạt nhà lý luận thấy cách nhìn này có giới hạn. Ý định của tác giả thường không thể biết chắc, tác phẩm nói nhiều hơn điều người viết định nói, và cùng một văn bản sinh ra những cách hiểu rất khác ở những người đọc khác nhau.
Bài tiểu luận Cái chết của tác giả của Roland Barthes, công bố cuối những năm 1960, là một tuyên ngôn nổi tiếng của bước chuyển ấy. Barthes cho rằng văn bản là nơi giao nhau của nhiều lối viết có trước, và sự thống nhất của văn bản nằm ở nơi nó đến, tức người đọc, chứ không ở nơi nó xuất phát. Câu kết của bài, rằng sự ra đời của người đọc phải trả giá bằng cái chết của tác giả, được trích dẫn rộng rãi đến mức thành khẩu hiệu.
Cần hiểu đúng: "cái chết của tác giả" không có nghĩa là không được tìm hiểu đời nhà văn, càng không có nghĩa coi thường người viết. Đó là lời đề nghị thôi lấy ý định tác giả làm quan toà cuối cùng cho mọi cách đọc. Cùng thời gian đó, ở Đức, các nhà nghiên cứu của trường phái Konstanz phát triển lý thuyết tiếp nhận theo một hướng có hệ thống hơn.
Chân trời chờ đợi: người đọc mang gì đến trang sách
Hans Robert Jauss, một trong những gương mặt chính của trường phái Konstanz, đưa ra khái niệm chân trời chờ đợi. Mỗi người đọc, mỗi thế hệ đọc mang theo một tập hợp hiểu biết và kỳ vọng: thể loại này thường như thế nào, văn hay phải ra sao, điều gì được phép nói. Tác phẩm gặp chân trời ấy và có thể đáp ứng nó, hoặc phá vỡ nó. Theo Jauss, những tác phẩm phá vỡ chân trời chờ đợi lúc đầu thường gây sốc, rồi dần dần chính chúng thay đổi chân trời của người đọc về sau.
Thơ mới ở Việt Nam là ví dụ rất rõ. Khi bài Tình già của Phan Khôi xuất hiện năm 1932 với lối viết không theo niêm luật, nhiều người đọc quen thơ Đường luật thấy khó chấp nhận. Một cuộc tranh luận thơ cũ – thơ mới kéo dài trên báo chí. Chỉ trong khoảng một thập niên, Thơ mới đã có một thế hệ thi sĩ lớn, và đến năm 1942 Hoài Thanh – Hoài Chân làm tuyển tập Thi nhân Việt Nam như một lời tổng kết. Chân trời chờ đợi của người đọc thơ Việt đã dịch chuyển, đến mức ngày nay nhiều người coi lối thơ ấy là "thơ truyền thống".
Khái niệm này cho người đọc hôm nay một câu hỏi tự soi: mình đang mang chân trời chờ đợi nào khi chê một cuốn sách là "khó đọc", "không có cốt truyện", "kết lửng lơ". Có khi vấn đề nằm ở sách, nhưng cũng có khi sách đang đòi mình mở rộng chân trời.
Khoảng trống trong văn bản: người đọc lấp vào
Ý tưởng chính. Wolfgang Iser, cũng thuộc trường phái Konstanz, chú ý đến những khoảng trống, những chỗ không được nói ra trong văn bản. Không tác phẩm nào kể hết mọi thứ. Người đọc phải nối các đoạn, đoán động cơ nhân vật, tưởng tượng những gì xảy ra giữa hai cảnh. Chính hoạt động lấp khoảng trống này khiến việc đọc là một hành động sáng tạo.
Người đọc hàm ẩn. Iser cũng nói về người đọc hàm ẩn: kiểu người đọc mà văn bản như ngầm mời gọi, với những hiểu biết và thái độ cần có để tác phẩm phát huy hết hiệu quả. Một truyện trào phúng ngầm cần người đọc nhận ra mỉa mai; một bài thơ dày điển cố ngầm cần người đọc quen kho văn hoá chung.
Ví dụ dễ thấy. Truyện ngắn có kết thúc mở là nơi khoảng trống lộ rõ nhất. Cuối Hai đứa trẻ, chuyến tàu đi qua, phố huyện chìm lại vào bóng tối, Liên chìm dần vào giấc ngủ. Truyện không nói ngày mai của chị em Liên ra sao. Mỗi người đọc tự mang vào khoảng trống ấy một nỗi buồn hay một chút hy vọng riêng.
Ý nghĩa với người đọc. Thay vì khó chịu với những chỗ tác giả "không nói rõ", bạn có thể coi đó là phần việc được giao. Hỏi mình đã lấp khoảng trống bằng gì, và vì sao, là cách hay để hiểu chính mình qua trang sách.
Một tác phẩm qua nhiều thời: Truyện Kiều trong mắt người đọc Việt
Ít tác phẩm nào minh hoạ lý thuyết tiếp nhận rõ như Truyện Kiều. Từ khi ra đời đến nay, tác phẩm của Nguyễn Du được đọc theo những cách rất khác nhau. Người đọc bình dân thuộc lòng, lẩy Kiều, bói Kiều, coi đó là kho câu nói về tình đời. Một bộ phận nhà nho xưa lại dè dặt với một nàng Kiều trải qua lầu xanh, cho rằng không nên để con gái đọc.
Những năm 1920, Truyện Kiều trở thành tâm điểm tranh luận. Phạm Quỳnh, trong một bài diễn thuyết năm 1924, đề cao Truyện Kiều như hồn cốt của tiếng Việt với câu nói nổi tiếng "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, nước ta còn". Các nhà nho yêu nước như Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng lên tiếng phản bác, lo ngại việc tôn vinh một tác phẩm diễm tình trong lúc đất nước cần tinh thần khác. Cuộc tranh luận này về sau thường được gọi là vụ án Truyện Kiều, và người ta vẫn bàn về nó như một hiện tượng tiếp nhận.
Về sau, Truyện Kiều tiếp tục được đọc dưới những lăng kính mới: giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, thân phận người phụ nữ, nghệ thuật ngôn từ. Mỗi cách đọc nói về tác phẩm, nhưng cũng nói về những mối quan tâm của thời đại đọc nó. Đó chính là điều lý thuyết tiếp nhận muốn chỉ ra: tác phẩm lớn sống tiếp bằng cách trả lời được những câu hỏi khác nhau của từng thế hệ.
Những kiểu người đọc trong lý thuyết
Các nhà lý luận dùng nhiều khái niệm khác nhau để nói về người đọc. Bảng dưới gom những khái niệm hay gặp, kèm cách hiểu thực dụng.
| Khái niệm | Hiểu đơn giản | Câu hỏi bạn có thể tự đặt |
|---|---|---|
| Người đọc thực | Những con người cụ thể cầm sách, ở một thời, một nơi | Mình là ai khi đọc cuốn này: tuổi nào, đã trải qua gì |
| Người đọc hàm ẩn | Kiểu người đọc mà văn bản ngầm giả định và mời gọi | Cuốn sách này chờ đợi người đọc biết những gì |
| Chân trời chờ đợi | Kỳ vọng chung của một thế hệ đọc về văn chương | Mình đang chờ đợi gì mà khiến cuốn sách gây ngạc nhiên hay khó chịu |
| Cộng đồng diễn giải | Khái niệm của Stanley Fish: cách đọc được định hình bởi nhóm mà người đọc thuộc về | Lớp học, câu lạc bộ, nghề nghiệp của mình ảnh hưởng thế nào đến cách hiểu |
| Khoảng trống | Những chỗ văn bản không nói, người đọc phải lấp vào | Mình đã lấp chỗ trống ấy bằng điều gì |
Các khái niệm này không loại trừ nhau. Chúng cho phép nói về việc đọc ở nhiều tầng: cá nhân, văn bản, thế hệ, cộng đồng.
Giữ nhật ký tiếp nhận với sự hỗ trợ của AI
Cách thú vị để trải nghiệm lý thuyết tiếp nhận là tự quan sát việc đọc của mình. Một cuốn nhật ký đơn giản là đủ, AI chỉ là người hỏi chuyện.
- Trước khi đọc, viết ba dòng: bạn đã biết gì về cuốn sách, bạn chờ đợi gì, ai giới thiệu nó cho bạn.
- Trong khi đọc, đánh dấu những chỗ bất ngờ, khó chịu hoặc xúc động mạnh. Ghi một câu vì sao.
- Đọc xong, viết nửa trang cảm nhận. Sau đó hỏi AI: "Dựa trên ghi chú trước khi đọc và cảm nhận sau khi đọc này, những kỳ vọng nào của mình đã bị phá vỡ? Mình đã lấp những khoảng trống trong truyện bằng kinh nghiệm gì?" Dán ghi chú của bạn, không dán văn bản tác phẩm.
- Hỏi tiếp: "Một người đọc ở thời tác phẩm ra đời có thể có chân trời chờ đợi khác mình ở điểm nào?" Kiểm những dữ kiện lịch sử mà AI đưa ra.
- Vài năm sau, đọc lại cuốn sách và viết thêm một trang. So hai trang nhật ký, bạn sẽ thấy rõ tác phẩm không đổi nhưng người đọc đã đổi.
Nhật ký đọc là dữ liệu riêng tư. Nếu nhờ AI nhận xét, hãy bỏ bớt chi tiết đời tư nhạy cảm như tên người thân, chuyện sức khoẻ, chuyện gia đình mà bạn không muốn đưa lên máy chủ của bên thứ ba.
Tự do diễn giải và giới hạn của nó
Lý thuyết tiếp nhận hay bị hiểu thành "đọc sao cũng đúng". Những điểm sau giúp giữ thăng bằng.
- Văn bản vẫn là điểm tựa. Người đọc lấp khoảng trống, nhưng không được bỏ qua những gì văn bản đã nói rõ. Một cách đọc mâu thuẫn với nhiều chi tiết là cách đọc yếu.
- Cách đọc có thể so sánh với nhau. Cách đọc giải thích được nhiều chi tiết hơn, mạch lạc hơn, mở ra nhiều điều hơn thường thuyết phục hơn. Tự do không có nghĩa mọi cách đọc ngang giá trị.
- Tôn trọng người đọc khác. Biết rằng cách hiểu phụ thuộc vào chân trời của người đọc giúp bớt gay gắt khi tranh luận. Hỏi "vì sao bạn đọc như vậy" trước khi bảo người khác sai.
- Dữ kiện lịch sử phải đúng. Khi bàn tiếp nhận qua các thời, năm tháng, tên người, nội dung tranh luận cần kiểm trong sách nghiên cứu. AI thường gộp hoặc bịa chi tiết các cuộc tranh luận văn học cũ.
- Không gán cách đọc cho người khác. Nói "người đọc thời ấy nghĩ…" chỉ nên dựa trên tư liệu còn lại như bài báo, lời tựa, hồi ký, không dựa trên tưởng tượng.
Nguồn kiểm phù hợp gồm các công trình nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam đã xuất bản, những tuyển tập tư liệu tranh luận văn học, và mục lục báo chí cũ ở các thư viện lớn.
Câu hỏi thường gặp
Lý thuyết tiếp nhận có phủ nhận vai trò tác giả không?
Không hoàn toàn. Các nhà lý luận tiếp nhận chủ yếu muốn thôi coi ý định tác giả là thước đo duy nhất cho nghĩa. Tìm hiểu tác giả vẫn có ích, nhưng nghĩa của tác phẩm được hiểu là hình thành trong cuộc gặp giữa văn bản và người đọc.
Chân trời chờ đợi là gì nói ngắn gọn?
Đó là tập hợp hiểu biết, kỳ vọng và thói quen đọc mà một người hay một thế hệ mang đến khi gặp tác phẩm. Tác phẩm có thể đáp ứng kỳ vọng ấy hoặc phá vỡ nó, và những tác phẩm phá vỡ thường dần làm thay đổi chính chân trời của người đọc.
Vì sao cùng một tác phẩm lại được đánh giá khác nhau qua các thời?
Vì mỗi thời có những mối quan tâm, giá trị và kinh nghiệm đọc khác nhau. Truyện Kiều từng bị một số nhà nho dè dặt, rồi được tôn vinh, rồi được đọc qua những lăng kính mới. Mỗi cách đọc phản ánh cả tác phẩm lẫn thời đại tiếp nhận nó.
Người đọc bình thường có cần biết lý thuyết tiếp nhận không?
Không bắt buộc, nhưng nó giúp bạn tự tin hơn với cách đọc riêng và cởi mở hơn với cách đọc khác. Biết rằng cảm nhận của mình phụ thuộc vào kinh nghiệm sống cũng khiến việc đọc lại một cuốn sách sau nhiều năm trở nên thú vị.
AI có giúp tìm hiểu lịch sử tiếp nhận của một tác phẩm không?
AI có thể phác ra bức tranh chung, nhưng chi tiết về các cuộc tranh luận văn học cũ như năm, tên người, nội dung bài báo thường bị gộp hoặc bịa. Hãy dùng nó để biết nên tìm gì, sau đó kiểm trong sách nghiên cứu và tư liệu báo chí gốc.
Khoảng trống trong văn bản có phải là lỗi của nhà văn không?
Thường là không. Phần lớn khoảng trống là có chủ ý, nhằm mời người đọc tham gia tưởng tượng và suy nghĩ. Một tác phẩm kể hết mọi thứ thường kém sức gợi. Khoảng trống chỉ là lỗi khi nó làm câu chuyện mâu thuẫn hoặc thiếu những thông tin cần để hiểu.