Nguyễn Tuân là nhà văn của chữ: người đọc tìm tới ông không vì cốt truyện mà vì cách ông chọn từng chữ, dựng từng câu, và nhìn mọi thứ bằng con mắt của một người say mê cái đẹp và cái tài. Đọc ông trọn vẹn nghĩa là đi qua ba chặng: Vang bóng một thời với những nhà nho tài hoa cuối mùa, các thiên tuỳ bút xê dịch trước 1945, và những tuỳ bút về đất nước sau 1945 mà tiêu biểu là tập Sông Đà.
Bài này dựng chân dung Nguyễn Tuân ở mức những mốc chắc chắn, gợi bản đồ tác phẩm, cách đọc văn của ông, và lộ trình cho người mới. Văn Nguyễn Tuân còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên bài chỉ nhắc tên tác phẩm và nhân vật, không trích dài.
Đời Nguyễn Tuân qua những mốc chắc chắn
Nguyễn Tuân sinh năm 1910, mất năm 1987, sinh ra ở Hà Nội trong một gia đình nhà nho, quê ở làng Mọc, nay thuộc địa bàn nội thành Hà Nội. Thuở nhỏ ông theo cha đi nhiều nơi, điều mà nhiều nhà nghiên cứu coi là một nguồn của niềm say mê dịch chuyển về sau. Ông học trường Pháp, sớm bỏ dở việc học chính quy và bước vào nghề viết từ đầu những năm 1930.
Cuối thập niên 1930 và đầu 1940 là thời ông in nhiều tác phẩm quan trọng nhất của chặng trước 1945: Một chuyến đi, Vang bóng một thời, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua. Đây là giai đoạn hình thành giọng văn riêng: tài hoa, cầu kỳ, thích khác người.
Sau 1945, ông tham gia kháng chiến, đi nhiều vùng của đất nước, viết nhiều tuỳ bút và ký. Tập Sông Đà, in năm 1960, là kết quả của những chuyến đi Tây Bắc và được xem là tác phẩm tiêu biểu nhất của ông giai đoạn này. Ông tiếp tục viết tới những năm cuối đời. Đó là ba mốc lớn bạn có thể dùng làm khung niên biểu. Những chi tiết khác về đời ông, như các chuyến đi, các lần ốm, các mối giao du với bạn văn, xuất hiện nhiều trong hồi ký của người cùng thời; bạn nên ghi chúng vào lớp chuyện kể và chỉ chuyển sang lớp sự kiện khi tìm thấy ở nguồn thứ hai.
Bản đồ tác phẩm Nguyễn Tuân
Bảng dưới gom những tác phẩm hay được nhắc trong giáo trình; danh mục đầy đủ hãy xem toàn tập. Năm in chỉ ghi ở những tác phẩm mà các tài liệu phổ biến thống nhất.
| Chặng | Tác phẩm nên biết | Điều bạn sẽ gặp |
|---|---|---|
| Trước 1945: vẻ đẹp xưa | Vang bóng một thời (1940) | Những nhà nho tài hoa cuối mùa, thú chơi chữ, uống trà, thả thơ, viết thư pháp |
| Trước 1945: xê dịch và bản ngã | Một chuyến đi, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua | Người kể đi mãi, chán mọi thứ đứng yên, tự soi mình rất kỹ |
| Sau 1945: tuỳ bút đất nước | Sông Đà (1960) | Thiên nhiên Tây Bắc và người lao động được tả bằng cả vốn chữ của nhiều ngành nghề |
| Sau 1945: các tuỳ bút khác | Nhiều tuỳ bút về món ăn, phố phường, vùng đất | Cái nhìn tài hoa áp vào đời thường, như phở, như những vùng ông đi qua |
Có một sợi chỉ đỏ chạy suốt ba chặng: Nguyễn Tuân luôn tìm cái tài và cái đẹp ở mức tột cùng. Trước 1945 ông tìm nó ở những con người của một thời đã qua; sau 1945 ông tìm nó ở thiên nhiên và ở người lao động bình thường. Đối tượng đổi, cách nhìn thì giữ.
Vang bóng một thời: đọc Chữ người tử tù như một người đọc trưởng thành
Vang bóng một thời gồm những truyện về các nhà nho và thú chơi tao nhã của họ ở thời mà nền văn hoá ấy đang tàn. Chữ người tử tù là truyện nổi tiếng nhất, kể về Huấn Cao, một người tử tù viết chữ đẹp, và viên quản ngục mê chữ ấy tới mức chấp nhận rủi ro để xin chữ. Cảnh cho chữ trong ngục tối, nơi cái đẹp xuất hiện ở chỗ không ai ngờ, là một trong những cảnh được bàn nhiều nhất của văn xuôi Việt Nam hiện đại.
Ở trường, truyện này thường được đọc qua các luận điểm về cái đẹp và thiên lương. Là người đọc tự do, bạn có thể thêm những câu hỏi khác: vì sao Nguyễn Tuân chọn một người coi ngục làm nhân vật thứ hai, cảnh cho chữ được dựng bằng ánh sáng và mùi như thế nào, và vì sao một truyện về thú chơi chữ lại ra đời đúng lúc chữ Hán đang lui khỏi đời sống.
Các truyện khác trong tập, về thú uống trà, thả thơ, đánh thơ, chơi đèn, ít được biết hơn nhưng giúp thấy rõ toàn bộ thế giới Nguyễn Tuân dựng lại. Đọc cả tập, bạn sẽ hiểu Chữ người tử tù không phải một truyện đơn lẻ mà là một mảnh trong bức tranh về một lớp người và một nếp văn hoá đang vang bóng.
Chủ nghĩa xê dịch và cái ngông trong văn Nguyễn Tuân
Xê dịch là gì. Đây là chữ chính Nguyễn Tuân dùng để chỉ niềm khao khát đi, đổi chỗ, không chịu đứng yên. Trong các tác phẩm trước 1945, người kể chuyện đi mãi, đến đâu cũng thấy chán và lại muốn đi tiếp. Xê dịch vừa là đề tài vừa là một thái độ sống.
Cái ngông. Người đọc và giới nghiên cứu hay dùng chữ ngông để nói về Nguyễn Tuân: thích khác người, coi trọng cái tài, có lúc tự đề cao. Cái ngông ấy hiện ra trong giọng kể, trong cách người kể chuyện tự soi mình và chê bai đời thường.
Bản ngã tự soi. Nhiều tác phẩm trước 1945 của ông xoay quanh một người kể xưng ngôi thứ nhất rất ý thức về bản thân. Đọc các tác phẩm này như những bức tự hoạ văn chương sẽ dễ vào hơn là tìm cốt truyện.
Đừng đồng nhất người kể với tác giả. Người kể trong văn Nguyễn Tuân có nhiều chất liệu từ đời ông, nhưng vẫn là một hình tượng văn chương. AI và nhiều bài viết hay kể chuyện của người kể như tiểu sử thật; bạn nên giữ khoảng cách đó khi dựng chân dung.
Tuỳ bút Sông Đà: vốn chữ của nhiều ngành nghề
Người lái đò sông Đà, trích từ tập Sông Đà, là tuỳ bút quen thuộc nhất của Nguyễn Tuân với người đọc hôm nay. Con sông được tả với hai mặt: hung bạo ở những thác ghềnh, trữ tình ở những đoạn nước lặng. Người lái đò hiện ra như một nghệ sĩ trong nghề vượt thác, đúng với quan niệm của Nguyễn Tuân rằng cái tài có thể tìm thấy ở người lao động bình thường.
Điều đặc biệt ở tuỳ bút này là vốn chữ. Nguyễn Tuân huy động từ ngữ của quân sự, võ thuật, điện ảnh, hội hoạ, địa lý, thể thao để tả một con sông. Đọc ông, bạn nên chậm lại ở những chữ lạ, tra nghĩa, và hỏi vì sao ông chọn chữ ấy chứ không phải một chữ thông thường. Đây là bài học về chữ mà ít tác giả nào cho được.
AI giúp được nhiều ở việc tra những từ hiếm, nhưng lại hay giải nghĩa sai các từ Nguyễn Tuân tự tạo hoặc dùng theo nghĩa riêng. Khi AI đưa ra một nghĩa, hãy đối chiếu với từ điển tiếng Việt và với ngữ cảnh câu văn. Nếu nghĩa của AI làm câu văn trở nên kỳ quặc, rất có thể nó sai, và chính chỗ đó là nơi bạn nên dừng lại để tự cảm.
Vì sao tuỳ bút là thể loại của Nguyễn Tuân
Tuỳ bút là thể văn cho phép người viết đi theo dòng cảm nghĩ của mình: đang tả cảnh có thể rẽ sang một kỷ niệm, một liên tưởng, một mẩu kiến thức, rồi quay lại. Không cần cốt truyện chặt, không cần nhân vật xuyên suốt. Với một người say mê chữ và say mê bản thân trong vai người quan sát như Nguyễn Tuân, đây gần như là thể loại sinh ra cho ông.
Trong tuỳ bút của ông, người đọc gặp ba lớp đan vào nhau. Lớp thứ nhất là quan sát rất kỹ: một ghềnh đá, một bát phở, một nét chữ. Lớp thứ hai là kiến thức đủ loại, có khi ông đưa cả số liệu, địa danh, thuật ngữ nghề vào. Lớp thứ ba là cảm nghĩ riêng, nhiều khi phóng túng, cường điệu có chủ ý. Đọc tuỳ bút Nguyễn Tuân là theo dõi cách ba lớp ấy chuyển qua lại.
Biết điều này giúp bạn đọc ông đúng cách. Đừng đọc tuỳ bút như đọc tài liệu địa lý hay du ký chính xác từng chi tiết; cũng đừng bỏ qua phần kiến thức như thể đó là đoạn thừa. Phần kiến thức là cách ông bày tỏ sự trân trọng đối với đối tượng mình tả. Khi AI tóm một bài tuỳ bút thành vài ý chính, nó thường giữ lớp thứ hai và đánh rơi lớp thứ ba, tức là đánh rơi chính Nguyễn Tuân.
Lộ trình đọc Nguyễn Tuân cho người mới
Văn Nguyễn Tuân đậm đặc, đọc nhanh sẽ mệt. Lộ trình dưới đây bắt đầu bằng những trang có cốt truyện rồi mới tới tuỳ bút thuần tuý.
- Đọc Chữ người tử tù hai lần, lần hai đọc thành tiếng đoạn cho chữ để nghe nhịp câu.
- Đọc thêm ba bốn truyện khác trong Vang bóng một thời. Ghi lại mỗi truyện xoay quanh thú chơi gì và nhân vật giữ phong cách sống ra sao.
- Đọc một tác phẩm xê dịch trước 1945. Chú ý giọng của người kể xưng ngôi thứ nhất và những lần anh ta tự soi mình.
- Đọc Người lái đò sông Đà, sau đó đọc thêm một hai bài khác trong tập Sông Đà. Lập danh sách những chữ lạ và tra từng chữ.
- Đọc một tuỳ bút về món ăn hay phố phường của ông, rồi viết một đoạn trả lời: điều gì không đổi ở Nguyễn Tuân qua các chặng.
Nếu bạn đọc cùng câu lạc bộ, mỗi người có thể chọn một trang văn và đọc to cho cả nhóm nghe. Văn Nguyễn Tuân sống nhiều nhất khi được đọc thành tiếng, và nghe người khác đọc giúp bạn thấy những nhịp câu mà mắt bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa xê dịch của Nguyễn Tuân là gì?
Đó là cách ông gọi niềm khao khát đi và đổi chỗ, không chịu đứng yên, thể hiện rõ trong nhiều tác phẩm trước 1945. Xê dịch vừa là đề tài, vừa là thái độ sống của người kể chuyện trong văn ông, gắn với cảm giác chán đời thường và đi tìm cái lạ.
Vang bóng một thời gồm những truyện nào?
Tập gồm nhiều truyện ngắn về các nhà nho và thú chơi tao nhã thời trước, trong đó Chữ người tử tù nổi tiếng nhất. Danh sách đầy đủ và thứ tự truyện hãy xem trong bản in bạn đọc, vì các lần in có thể có khác biệt nhỏ.
Người lái đò sông Đà có phải truyện ngắn không?
Không, đây là một bài tuỳ bút trong tập Sông Đà. Tuỳ bút cho phép người viết tự do bày tỏ cảm nghĩ, liên tưởng, và Nguyễn Tuân tận dụng điều đó để vừa tả, vừa bình, vừa khảo cứu về con sông và người lái đò.
Đọc Nguyễn Tuân có cần từ điển không?
Rất nên có. Ông dùng nhiều từ hiếm, từ cổ và từ chuyên ngành. Tra từ điển tiếng Việt trước, rồi mới hỏi AI những chỗ từ điển không giải thích được. Cách này giúp bạn tránh nhận nghĩa sai từ AI.
Có nên đọc Nguyễn Tuân trên mạng không?
Tác phẩm của ông còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên bản đáng tin và hợp pháp là bản in của nhà xuất bản. Bản chép trên mạng vừa có thể vi phạm quyền tác giả vừa hay sai chữ, điều đặc biệt tai hại với một nhà văn chăm chút từng chữ.
Nguyễn Tuân hợp với người đọc như thế nào?
Ông hợp với người thích ngôn ngữ, thích đọc chậm và đọc lại. Người chỉ tìm cốt truyện có thể thấy khó vào. Nếu vậy, hãy bắt đầu bằng Chữ người tử tù vì truyện có cốt truyện rõ, rồi mới chuyển sang tuỳ bút.