Để so hai bản dịch, bạn chọn một đoạn ngắn tiêu biểu, đặt hai bản song song, đọc to cả hai, rồi xét lần lượt nghĩa, giọng, nhịp, xưng hô, từ vựng, cách xử lý chỗ khó và độ nhất quán. Không cần giỏi ngoại ngữ vẫn so được phần lớn những tiêu chí này; nguyên văn và AI chỉ cần đến ở bước kiểm nghĩa, khi hai bản nói hai điều khác nhau.
Mục tiêu không phải tuyên bố bản nào “thắng”. So bản dịch là một cách đọc chậm: qua những chỗ hai người dịch chọn khác nhau, bạn thấy rõ hơn nguyên tác có gì khó, và thấy tiếng Việt có những lối đi nào. Bài này dùng ví dụ giả định để minh hoạ, bạn có thể áp dụng ngay với hai ấn bản đang có trên kệ.
Chọn đoạn nào để so
So cả cuốn sách là việc của người nghiên cứu. Người đọc chỉ cần ba đến năm đoạn ngắn, mỗi đoạn năm đến mười câu, chọn theo những loại sau để thấy được nhiều mặt của bản dịch.
- Đoạn mở đầu. Nơi tác giả đặt giọng cho cả tác phẩm, và cũng là nơi người dịch thường chăm chút nhất.
- Một đoạn thoại nhiều người. Cho thấy cách xử lý xưng hô, khẩu ngữ, cách phân biệt giọng từng nhân vật.
- Một đoạn miêu tả thiên nhiên hoặc nội tâm. Thử thách về hình ảnh, nhịp câu, từ vựng biểu cảm.
- Một đoạn có chơi chữ, câu thơ, bài hát hoặc điển cố. Chỗ khó nhất, cho thấy người dịch chọn giữ, thay hay chú thích.
- Một đoạn bạn đọc thấy khó hiểu. Nếu bản kia rõ hơn hẳn, có thể vấn đề nằm ở bản dịch thứ nhất chứ không ở nguyên văn.
Nên chọn các đoạn rải ở đầu, giữa và cuối sách. Một bản dịch có thể rất kỹ ở chương đầu rồi vội dần về sau, và chỉ khi so ở nhiều chỗ bạn mới thấy điều đó.
Một ví dụ giả định: câu mở đầu của Dickens
Tiểu thuyết A Tale of Two Cities của Charles Dickens mở đầu bằng chuỗi vế câu nổi tiếng “It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness…”. Tác phẩm đã hết bản quyền, nên dùng làm ví dụ được. Hai bản dịch dưới đây là ví dụ giả định do bài này tự đặt ra để minh hoạ, không trích từ ấn bản nào.
Bản A: “Đó là thời tốt đẹp nhất, đó là thời tồi tệ nhất, đó là thời của sự khôn ngoan, đó là thời của sự dại khờ…”. Bản B: “Thời ấy vừa tươi sáng nhất lại vừa tăm tối nhất, vừa là buổi của khôn ngoan vừa là buổi của ngu muội…”.
Đặt cạnh nhau, khác biệt hiện ra ngay. Bản A giữ nguyên phép điệp “đó là thời”, lặp lại như nguyên văn lặp “it was”, tạo nhịp dồn và hơi đều đều có chủ ý. Bản B gọn hơn, nghe tự nhiên hơn trong tiếng Việt, nhưng thay phép điệp bằng cặp “vừa… vừa…”, nên cái nhịp như trống gõ của nguyên văn bị mềm đi. Bản B còn chọn “tươi sáng” và “tăm tối” thay cho “tốt đẹp” và “tồi tệ”, thêm một lớp hình ảnh sáng tối mà nguyên văn không nói thẳng.
Không bản nào sai. Đây là hai lựa chọn: một bên trung thành với cấu trúc, một bên ưu tiên sự trôi chảy của tiếng Việt. Nhận ra được điều đó đã là mục đích của việc so sánh.
Bạn cũng có thể đi thêm một bước: hỏi xem lựa chọn nào hợp với phần còn lại của tác phẩm. Đoạn mở đầu này đặt giọng cho một cuốn tiểu thuyết về thời loạn, nơi mọi thứ bị đẩy về hai cực. Nếu người dịch giữ phép điệp ở đây, họ có giữ được những phép điệp khác rải rác về sau không? Nếu họ chọn sự trôi chảy, giọng kể ở các chương sau có cùng một lối không? Câu trả lời chỉ có khi so thêm vài đoạn, và đó là lý do một ví dụ đơn lẻ chưa đủ để kết luận về cả bản dịch.
Bảy tiêu chí so sánh và câu hỏi cho từng tiêu chí
Khi đã có đoạn văn song song, bạn đi qua từng tiêu chí. Không cần chấm điểm; chỉ ghi lại nhận xét ngắn bên cạnh.
| Tiêu chí | Câu hỏi tự đặt | Cần nguyên văn không |
|---|---|---|
| Nghĩa | Hai bản có nói cùng một sự việc không, có chi tiết nào thêm hay mất? | Cần, khi hai bản lệch nhau |
| Giọng | Trang trọng hay thân mật, mỉa mai hay nghiêm túc, giọng nào hợp với nhân vật? | Không bắt buộc |
| Nhịp | Đọc to, câu nào dồn dập, câu nào trải dài, có giữ được chỗ ngắt của tác giả không? | Có thì tốt hơn |
| Xưng hô | Quan hệ giữa các nhân vật hiện ra thế nào qua cách gọi nhau? | Không bắt buộc |
| Từ vựng | Có từ quá cũ, quá mới, quá Hán Việt hay quá địa phương so với bối cảnh không? | Không bắt buộc |
| Chỗ khó | Chơi chữ, câu thơ, điển cố được giữ, thay hay chú thích? | Cần để biết đã mất gì |
| Nhất quán | Tên riêng, thuật ngữ, cách xưng hô có giữ nguyên qua các đoạn không? | Không cần |
Bốn trong bảy tiêu chí không cần đến nguyên văn. Điều đó cho thấy người đọc chỉ biết tiếng Việt vẫn có tiếng nói chính đáng về bản dịch, miễn là nói đúng phạm vi: “bản này đọc trôi hơn”, chứ không nói “bản này đúng hơn” khi chưa kiểm nghĩa.
Quy trình so sánh trong khoảng một giờ
Quy trình dưới đây hợp cho một buổi đọc một mình hoặc chuẩn bị cho câu lạc bộ đọc sách.
- Chép hoặc chụp hai đoạn tương ứng, đặt song song trên cùng một trang giấy hoặc hai cột trong sổ tay. Ghi rõ dịch giả, nhà xuất bản, năm in của từng bản.
- Đọc to từng bản, không dừng. Ghi lại ấn tượng đầu tiên trong một câu: bản nào nghe như văn viết, bản nào nghe như lời kể.
- Đọc lại chậm, gạch dưới mọi chỗ hai bản khác nhau về nghĩa, dù nhỏ.
- Đi qua bảy tiêu chí, ghi nhận xét ngắn ở lề cho mỗi tiêu chí.
- Với những chỗ lệch nghĩa, tìm nguyên văn từ nguồn đáng tin, như bản điện tử của thư viện với tác phẩm đã hết bản quyền, rồi xem bản nào gần hơn. Có thể nhờ AI giải nghĩa đen của câu gốc ở bước này.
- Viết một đoạn kết luận khoảng năm câu: mỗi bản mạnh ở đâu, hợp với kiểu người đọc nào.
Sau vài lần làm, bạn sẽ thấy mắt mình tinh hơn hẳn với bản dịch, kể cả khi chỉ đọc một bản duy nhất.
Nhờ AI chỉ chỗ lệch nghĩa, không nhờ AI chấm điểm
Chatbot AI hữu ích ở một việc cụ thể: so câu gốc với hai bản dịch và chỉ ra chỗ nghĩa khác nhau. Một câu lệnh mẫu: “Dưới đây là một câu tiếng Anh trong tiểu thuyết đã hết bản quyền và hai bản dịch tiếng Việt. Hãy chỉ ra những chỗ hai bản khác nghĩa so với câu gốc, mỗi chỗ một dòng, không đánh giá bản nào hay hơn. Nếu không chắc về sắc thái của từ gốc, nói rõ là không chắc.” Yêu cầu không đánh giá giúp AI tập trung vào việc nó làm khá tốt là so nghĩa đen.
Tránh hỏi “bản nào hay hơn”. Câu trả lời sẽ trơn tru, có lý lẽ, nhưng thường nghiêng về bản gần nghĩa đen hơn, trong khi cái hay của văn dịch nhiều khi nằm ở chỗ thoát khỏi nghĩa đen. Hơn nữa, để AI phán thay thì bạn mất chính phần thú vị nhất của việc so sánh.
Hai lưu ý thực tế. Chỉ dán những câu ngắn cần hỏi, không dán nguyên chương của bản dịch còn bản quyền. Và nếu bạn chép đoạn văn từ sổ tay có ghi chú riêng, tên thành viên câu lạc bộ hay thông tin cá nhân, hãy xoá phần đó trước khi dán vào khung chat.
Những sai lầm khi so bản dịch
Kết luận từ một câu. Một câu dịch vụng không làm hỏng cả bản dịch, một câu dịch khéo cũng không đủ để khen. Cần ít nhất vài đoạn ở nhiều vị trí.
So nhầm ấn bản. Hai bản có thể dịch từ hai văn bản gốc khác nhau, hoặc một bản là bản lược. Kiểm trang bản quyền trước khi kết luận ai bỏ sót.
Đổ mọi lỗi cho dịch giả. Lỗi chính tả, mất dòng, sai tên riêng có thể do khâu biên tập hoặc in ấn ở một lần tái bản. Nếu có thể, so với lần in khác của cùng bản dịch.
Đồng nhất trung thành với hay. Bản sát nghĩa nhất chưa chắc là bản đọc hay nhất, và ngược lại. Hai giá trị này cần được nói riêng.
Tin AI như trọng tài. AI có thể nhầm nguyên văn hoặc hiểu sai sắc thái. Mọi kết luận quan trọng về nghĩa nên được kiểm với người biết ngôn ngữ gốc hoặc từ điển chuyên sâu.
Biến việc so bản dịch thành một buổi câu lạc bộ đọc
So bản dịch là hoạt động rất hợp cho nhóm đọc sách, vì mỗi người có thể mang một ấn bản khác nhau. Người điều phối chọn trước hai hoặc ba đoạn, in ra song song các bản mà thành viên có, rồi để mọi người đọc to từng bản. Chỉ riêng việc nghe hai giọng đọc khác nhau cho cùng một cảnh đã gợi ra rất nhiều điều để bàn.
Câu hỏi thảo luận nên mở, ví dụ: nhân vật này trong bản nào đáng mến hơn, vì sao; chỗ nào bạn muốn biết nguyên văn nói gì; nếu tự dịch, bạn sẽ chọn từ nào. Tránh để buổi thảo luận biến thành cuộc bỏ phiếu bản nào tốt nhất, vì như vậy những người đang cầm bản bị chê dễ cảm thấy mình chọn sai.
Cuối buổi, mỗi người viết một câu về điều mình mới nhận ra về tác phẩm nhờ đọc hai bản. Những câu này thường cho thấy việc so bản dịch thật ra là một cách đọc tác phẩm sâu hơn, chứ không chỉ là chuyện của người dịch.
Câu hỏi thường gặp
Không biết ngoại ngữ thì so bản dịch có ý nghĩa gì?
Có, vì nhiều tiêu chí như giọng, nhịp, xưng hô, độ nhất quán chỉ cần cảm quan tiếng Việt. Bạn sẽ nói được bản nào đọc trôi hơn, giọng nhân vật nào sống hơn. Chỉ riêng chuyện bản nào đúng nghĩa hơn thì cần nguyên văn, người biết ngôn ngữ đó hoặc AI làm tham chiếu kèm bước kiểm.
Có nên so bản dịch tiếng Việt với bản tiếng Anh thay cho nguyên văn không?
Được, nếu bạn biết rõ bản tiếng Anh cũng là một bản dịch. Nó giúp nhận ra chỗ hai bản tiếng Việt lệch nhau, nhưng không phải trọng tài. Khi bản tiếng Anh và một bản tiếng Việt giống nhau mà khác bản còn lại, có thể bản đó dịch qua tiếng Anh chứ chưa chắc đúng hơn.
Mất bao lâu để so hai bản dịch một tác phẩm dài?
Với người đọc, ba đến năm đoạn, mỗi đoạn vài phút đọc và vài phút ghi chú, tổng cộng khoảng một giờ là đủ có cái nhìn khá rõ. So kỹ toàn bộ là công việc của người nghiên cứu, thường kéo dài nhiều tuần và cần thành thạo ngôn ngữ gốc.
Làm sao tìm nguyên văn đáng tin để đối chiếu?
Với tác phẩm đã hết bản quyền, các thư viện số lớn và dự án số hoá sách công cộng có văn bản gốc. Với tác phẩm còn bản quyền, dùng ấn bản in hoặc sách điện tử hợp pháp, chỉ trích đoạn ngắn để đối chiếu. Đừng dùng nguyên văn do AI nhớ lại, vì máy có thể chép sai từng chữ.
Có nên viết nhận xét bản dịch lên mạng sau khi so?
Có thể, nếu bạn nói rõ đã so những đoạn nào, theo tiêu chí gì, và tách nhận xét về độ trôi chảy với nhận xét về độ đúng nghĩa. Ghi rõ ấn bản và giữ giọng tôn trọng người dịch, vì dịch văn học là công việc khó và nhiều lựa chọn của họ có lý do mà người đọc không thấy hết.