Dịch sát là bám vào từ ngữ, cấu trúc và chi tiết của nguyên văn; dịch thoát là bám vào ý và hiệu quả, chấp nhận đổi chữ, đổi câu để bản dịch tự nhiên trong tiếng Việt. Trong văn học, hai lối không phải phe đúng và phe sai. Chúng là hai đầu của một trục, và gần như mọi bản dịch đều đứng đâu đó ở giữa, nghiêng về bên này ở đoạn này, bên kia ở đoạn khác.
Cuộc tranh luận giữa hai lối dịch đã có từ rất lâu ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Bài này giới thiệu các ý tưởng quen thuộc nhất, từ ba chữ “tín, đạt, nhã” đến các khái niệm của lý thuyết dịch hiện đại, rồi chỉ cách người đọc nhận ra một bản dịch đang nghiêng về đâu.
Hai lối dịch trong một ví dụ giả định
Giả sử một nhân vật trong tiểu thuyết tiếng Anh nói “It's raining cats and dogs”. Dịch sát từng chữ là “trời đang mưa mèo và chó”, nghe kỳ quặc và có khi gây cười không đúng chỗ. Dịch thoát là “trời mưa như trút nước”, tự nhiên với người Việt và đúng ý. Ở trường hợp này, đa số người dịch sẽ chọn lối thoát, vì thành ngữ gốc không mang thêm giá trị gì ngoài nghĩa “mưa to”.
Nhưng đổi ví dụ một chút. Giả sử trong nguyên văn, một nhân vật dùng một thành ngữ gắn với văn hoá nước họ, và chính thành ngữ ấy cho thấy nhân vật là người quê, nói năng theo lối cũ. Nếu thay bằng thành ngữ tiếng Việt quen tai, người đọc hiểu ngay ý, nhưng nhân vật bỗng nói như một người Việt, mất màu sắc bản địa. Nếu dịch sát kèm chú thích, người đọc chậm lại một nhịp nhưng giữ được cái lạ. Ở đây lựa chọn không còn hiển nhiên.
Hai ví dụ này cho thấy vì sao tranh luận dịch sát hay dịch thoát không có lời giải chung: câu trả lời phụ thuộc vào việc chi tiết đó có vai trò gì trong tác phẩm.
Tín, đạt, nhã: ba chữ quen thuộc với người dịch Việt Nam
Cuối thế kỷ mười chín, học giả Trung Quốc Nghiêm Phục, trong lời tựa bản dịch một tác phẩm của Thomas Huxley, nêu ba yêu cầu của việc dịch: tín là trung thành với nguyên văn, đạt là bản dịch thông suốt, dễ hiểu, nhã là văn dịch có phong cách, trau chuốt. Ba chữ ấy được giới dịch thuật Việt Nam nhắc đến rất nhiều, đến mức thành gần như khẩu quyết của nghề.
Điều đáng chú ý là ba yêu cầu này thường kéo nhau về những hướng khác nhau. Tín tuyệt đối dễ làm mất đạt, vì câu văn bám nguyên cấu trúc gốc có thể trúc trắc. Đạt và nhã quá mức dễ phản tín, vì người dịch tự ý làm đẹp, làm rõ những chỗ tác giả muốn để thô hoặc mơ hồ. Người dịch giỏi là người cân được ba yêu cầu theo từng đoạn văn, chứ không theo một công thức cố định.
Với văn học, chữ “nhã” cần hiểu cẩn thận. Nhã không có nghĩa là làm mọi câu văn trở nên văn hoa. Nếu nguyên tác viết bằng giọng thô ráp của người lao động, “nhã” đúng nghĩa là giữ được cái thô ráp ấy một cách có nghệ thuật trong tiếng Việt, chứ không phải gọt nó thành giọng văn chương mượt mà.
Các ý tưởng lý thuyết hay được nhắc
Ở phương Tây, cuộc bàn cãi cũng có lịch sử dài. Dưới đây là những ý tưởng người đọc văn học dịch hay gặp trong lời giới thiệu sách và bài phê bình, trình bày ở mức phổ thông.
- Hai con đường của Schleiermacher. Trong một bài giảng đầu thế kỷ mười chín, nhà thần học và triết gia Đức Friedrich Schleiermacher cho rằng người dịch chỉ có hai đường: để tác giả yên và đưa người đọc đến gần tác giả, hoặc để người đọc yên và đưa tác giả đến gần người đọc. Ông nghiêng về con đường thứ nhất.
- Tương đương hình thức và tương đương động của Nida. Eugene Nida phân biệt bản dịch bám hình thức nguyên văn với bản dịch nhắm tạo cho người đọc mới một phản ứng tương tự người đọc gốc. Khái niệm “tương đương động” ra đời trong bối cảnh dịch văn bản tôn giáo, về sau được dùng rộng rãi.
- Bản địa hoá và ngoại lai hoá của Venuti. Lawrence Venuti dùng hai khái niệm này để nói về việc bản dịch làm nguyên tác quen thuộc với văn hoá đích, hay giữ lại cái lạ của văn hoá gốc. Ông phê phán xu hướng bản địa hoá quá mức trong xuất bản tiếng Anh.
- Nhiệm vụ của người dịch theo Walter Benjamin. Trong một tiểu luận nổi tiếng, Benjamin cho rằng bản dịch không nhằm truyền đạt thông tin cho người đọc, mà làm lộ ra mối quan hệ sâu giữa các ngôn ngữ. Đây là ý tưởng triết học khó, thường được trích nhiều hơn được hiểu.
Những lý thuyết này có tranh luận, phản biện và cách hiểu khác nhau. Với người đọc, giá trị lớn nhất của chúng là cung cấp từ ngữ để gọi tên cái mình cảm thấy khi đọc một bản dịch.
Nhận ra một bản dịch đang nghiêng về đâu
Bạn không cần nguyên văn để đoán một bản dịch nghiêng về sát hay thoát. Các dấu hiệu dưới đây thường đủ để nhận ra khuynh hướng chung.
| Dấu hiệu | Nghiêng về dịch sát, giữ cái lạ | Nghiêng về dịch thoát, làm quen |
|---|---|---|
| Tên riêng | Giữ nguyên chữ viết gốc | Phiên âm hoặc Việt hoá |
| Thành ngữ, tục ngữ | Dịch theo nghĩa đen, có chú thích | Thay bằng thành ngữ tiếng Việt |
| Món ăn, đồ vật, phong tục | Giữ tên gốc, chú thích | Thay bằng thứ tương đương hoặc tả chung |
| Câu văn | Dài, cấu trúc gần nguyên văn | Cắt, đảo cho hợp nhịp tiếng Việt |
| Chú thích | Nhiều | Ít hoặc không có |
| Cảm giác đọc | Rõ là đang đọc sách nước ngoài | Trôi như sách viết bằng tiếng Việt |
Phần lớn bản dịch tốt trộn cả hai cột tuỳ chỗ. Bản nào đứng hẳn về một cột thường bộc lộ điểm yếu: hoặc khó đọc, hoặc mất màu sắc của nguyên tác.
Khi nào nên nghiêng về sát, khi nào nghiêng về thoát
Chi tiết mang dấu văn hoá, tính cách. Tên món ăn, lối chào hỏi, câu nói cửa miệng giúp người đọc nhận ra nhân vật là ai, sống ở đâu. Những chỗ này thường đáng giữ, kèm chú thích gọn nếu cần.
Thành ngữ chỉ mang nghĩa thông thường. Khi thành ngữ gốc không có vai trò gì ngoài nghĩa của nó, dịch thoát bằng cách nói tự nhiên của tiếng Việt giúp câu văn không vấp.
Văn phong là chính nội dung. Với những tác giả mà cách đặt câu là điểm cốt lõi, như câu dài miên man hay câu cụt cố ý, bản dịch nên bám nhịp và cấu trúc nhiều hơn, dù đọc kém trơn.
Thoại đời thường. Lời nói hằng ngày cần nghe như người thật nói. Bám cấu trúc nguyên văn ở đây dễ làm nhân vật nói như đọc văn bản, nên người dịch thường thoáng tay hơn.
Chơi chữ. Gần như luôn phải chọn: giữ nghĩa đen và chú thích trò chơi chữ, hoặc sáng tạo một trò chơi chữ tiếng Việt khác. Không lối nào giữ được trọn, và lời người dịch nên nói rõ lựa chọn.
Tác phẩm cho thiếu nhi. Thường nghiêng về làm quen nhiều hơn để trẻ đọc trôi, nhưng các bản dịch gần đây có xu hướng giữ tên riêng và chi tiết văn hoá gốc để trẻ làm quen với thế giới rộng hơn.
Tự thử: dịch một câu theo ba mức độ
Cách nhanh nhất để hiểu sự khác nhau giữa dịch sát và dịch thoát là tự làm một lần. Bài tập dưới đây chỉ cần một câu văn ngắn trong tác phẩm đã hết bản quyền mà bạn hiểu nghĩa, hoặc một câu bạn đã có bản dịch nghĩa đáng tin.
- Viết bản thứ nhất bám từng chữ, giữ trật tự từ của nguyên văn càng nhiều càng tốt, kể cả khi câu tiếng Việt trúc trắc.
- Viết bản thứ hai giữ đủ ý và hình ảnh, nhưng sắp lại câu cho đúng ngữ pháp và nhịp tiếng Việt.
- Viết bản thứ ba tự do: giữ tinh thần, đổi hình ảnh nếu cần để người Việt cảm được ngay.
- Đọc to cả ba, ghi lại mỗi bản giữ được gì và mất gì. Đặc biệt để ý bản nào giữ được giọng của nhân vật hoặc người kể.
- Nếu muốn, nhờ AI nhận xét chỗ nào trong ba bản lệch nghĩa so với câu gốc, nhưng tự quyết định bản nào hợp với đoạn văn.
Phần lớn người làm bài tập này nhận ra rằng bản họ thích nhất là bản thứ hai, nhưng ở vài chỗ lại muốn mượn một chữ của bản thứ nhất hoặc thứ ba. Đó chính là cách người dịch thật làm việc mỗi ngày.
Máy dịch và AI đứng ở đâu trên trục này
Các công cụ dịch máy đời đầu thường bám sát từ và cấu trúc, cho ra câu văn cứng, kiểu dịch sát kém. Các mô hình AI hiện nay trôi chảy hơn hẳn, thường cho câu văn nghe tự nhiên, tức là nghiêng về phía đạt. Nhưng sự trôi chảy ấy có cái giá riêng: máy hay làm phẳng những chỗ lạ, thay thành ngữ gốc bằng cách nói phổ thông, chọn xưng hô trung tính, bỏ qua sắc thái cố ý của tác giả.
Nói cách khác, AI có xu hướng bản địa hoá mà không cân nhắc, vì nó tối ưu cho câu văn “nghe hợp lý”. Người dịch có ý thức thì chọn bản địa hoá hay ngoại lai hoá từng chỗ, có lý do. Khi dùng AI để hiểu nguyên văn, bạn có thể chủ động yêu cầu: “Dịch sát từng chữ câu sau, giữ nguyên thành ngữ gốc theo nghĩa đen, rồi giải thích thành ngữ ấy ở dòng riêng.” Như vậy máy làm việc của một bản dịch nghĩa, còn phần cân nhắc vẫn thuộc về bạn.
Nếu đoạn văn bạn đưa vào AI có kèm ghi chú cá nhân hay nội dung chưa công bố, như bản dịch nháp của một người bạn, hãy hỏi ý người đó và chỉ dán phần cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Dịch sát có phải là dịch “word by word” không?
Không hẳn. Dịch từng chữ máy móc là dạng cực đoan, thường cho câu sai ngữ pháp tiếng Việt. Dịch sát trong văn học nghĩa là bám vào hình ảnh, cấu trúc và chi tiết của nguyên văn ở mức tiếng Việt còn chấp nhận được, kèm chú thích khi cần. Nó vẫn đòi hỏi câu văn đúng và đọc được.
Với văn học, lối dịch nào được ưa chuộng hơn?
Mỗi thời kỳ, mỗi nền xuất bản có xu hướng riêng. Nhiều bản dịch văn học hiện nay cố cân bằng: thoát ở chỗ thành ngữ không mang giá trị riêng, sát ở chỗ chi tiết cho thấy văn hoá, tính cách nhân vật. Người đọc cũng có gu khác nhau, có người thích bản lạ và nhiều chú thích, có người thích bản trôi chảy.
Ba chữ tín, đạt, nhã có còn được dùng không?
Vẫn được nhắc rất nhiều, nhất là trong giới dịch tiếng Việt và tiếng Trung, như một cách nói gọn về những yêu cầu của bản dịch. Giới nghiên cứu hiện đại có thêm nhiều khái niệm chi tiết hơn, nhưng ba chữ ấy vẫn hữu ích để người đọc bắt đầu suy nghĩ về chất lượng bản dịch.
Bản dịch thoát có bị coi là “phản bội” nguyên tác không?
Câu tiếng Ý “traduttore, traditore”, người dịch là kẻ phản bội, cho thấy mối nghi này có từ lâu. Nhưng dịch thoát có chủ đích, để giữ hiệu quả nghệ thuật, thường được coi là trung thành ở tầng sâu hơn. Phản bội thật sự là khi người dịch tự ý thêm bớt nội dung mà không vì tác phẩm.
Có cần đọc lý thuyết dịch để đọc văn học dịch tốt hơn không?
Không bắt buộc. Nhưng biết vài khái niệm như dịch sát, dịch thoát, bản địa hoá, ngoại lai hoá giúp bạn gọi tên điều mình cảm thấy, đọc lời người dịch dễ hiểu hơn, và tham gia các cuộc bàn về bản dịch một cách có cơ sở. Một hai bài giới thiệu phổ thông là đủ cho người đọc.
Có nên yêu cầu AI dịch theo lối sát hay lối thoát?
Tuỳ mục đích. Khi muốn hiểu nguyên văn nói gì, yêu cầu dịch sát và giải thích riêng từng thành ngữ. Khi muốn có một bản đọc tham khảo trôi chảy, có thể để máy dịch thoát, nhưng nhớ rằng nó sẽ làm phẳng nhiều chỗ. Đừng dùng bản máy dịch để kết luận về văn phong tác giả.