Giải Nobel Văn học do Viện Hàn lâm Thuỵ Điển trao mỗi năm cho một nhà văn vì toàn bộ sự nghiệp, không phải cho một cuốn sách. Danh sách người đoạt giải là một lộ trình đọc tốt để mở rộng tầm nhìn, nhưng không nên coi là bảng xếp hạng văn chương thế giới. Nhiều nhà văn lớn chưa từng được trao, và danh sách phản ánh lựa chọn của một hội đồng ở một thời điểm.
Bài này giải thích giải được chọn thế nào, những giới hạn và tranh cãi quanh nó, cách dùng danh sách để đọc mà không bị ngợp, gợi ý vài tên dễ vào với bạn đọc Việt, và lưu ý khi hỏi AI về năm giải vốn là chỗ nó rất hay nhầm.
Giải Nobel Văn học ra đời và được chọn thế nào
Giải Nobel Văn học là một trong các giải được lập theo di chúc của Alfred Nobel, nhà hoá học và doanh nhân Thuỵ Điển. Giải được trao lần đầu năm 1901 cho nhà thơ Pháp Sully Prudhomme. Di chúc nói về người đã tạo ra tác phẩm xuất sắc nhất theo một khuynh hướng lý tưởng; cách hiểu cụm từ này thay đổi qua các thời kỳ và là một phần lý do khiến lựa chọn của giải có lúc gây tranh luận.
Viện Hàn lâm Thuỵ Điển là cơ quan chọn người đoạt giải. Đề cử đến từ những người có tư cách theo quy định, như thành viên các viện hàn lâm, giáo sư văn học và ngôn ngữ, người từng đoạt giải, chủ tịch các hội nhà văn. Danh sách đề cử và quá trình thảo luận được giữ kín trong năm mươi năm, nên những đồn đoán "ai suýt đoạt giải" hằng năm phần lớn chỉ là đồn đoán. Người đoạt giải thường được công bố vào tháng Mười.
Điểm cần nhớ: giải trao cho một con người và toàn bộ sự nghiệp. Khi bạn đọc thông báo kèm một câu mô tả ngắn, đó là cách hội đồng gói lý do chọn vào một câu, không phải chỉ định một tác phẩm cụ thể. Vì vậy câu hỏi "nên đọc cuốn nào của người này" luôn cần tìm hiểu thêm.
Những giới hạn và tranh luận quanh giải
Thiên lệch về châu Âu. Trong nhiều thập kỷ, phần lớn người đoạt giải là nhà văn châu Âu viết bằng các ngôn ngữ châu Âu. Tagore năm 1913 là người châu Á đầu tiên; những thập kỷ gần đây danh sách đa dạng hơn, nhưng sự chênh lệch theo vùng và ngôn ngữ vẫn được bàn luận nhiều.
Ít nhà văn nữ. Số nhà văn nữ đoạt giải ít hơn hẳn nam giới, dù những năm gần đây tỉ lệ đã khác trước. Đây là một chủ đề được chính báo chí văn học quốc tế thường xuyên nhắc.
Những cái tên vắng mặt. Tolstoy, Chekhov, Proust, Joyce, Kafka, Borges thường được nhắc như những nhà văn lớn không nhận giải, vì nhiều lý do khác nhau: có người bị hội đồng thời đó đánh giá khác, có người mất khi tác phẩm còn chưa được biết đến rộng rãi. Điều này nhắc rằng không có Nobel không có nghĩa là kém.
Từ chối và hoãn trao. Jean-Paul Sartre từ chối giải năm 1964. Năm 2018, viện hàn lâm hoãn trao vì một bê bối nội bộ, rồi năm 2019 trao cùng lúc hai giải cho Olga Tokarczuk và Peter Handke.
Ranh giới văn chương. Giải từng trao cho triết gia, sử gia và năm 2016 cho nhạc sĩ Bob Dylan, gây tranh luận về chuyện thế nào là văn học. Đây là cơ hội để bạn tự nghĩ về câu hỏi ấy.
Một số người đoạt giải dễ vào với bạn đọc Việt
Bảng dưới chọn những tác giả có tác phẩm tương đối dễ tiếp cận và thường đã có bản dịch tiếng Việt. Hãy kiểm tình trạng bản dịch trước khi tìm mua hoặc mượn.
| Năm | Nhà văn | Gợi ý bắt đầu | Vì sao dễ vào |
|---|---|---|---|
| 1954 | Ernest Hemingway (Mỹ) | Ông già và biển cả | Ngắn, câu văn giản dị |
| 1957 | Albert Camus (Pháp) | Người xa lạ | Ngắn, câu hỏi lớn trong câu chuyện nhỏ |
| 1968 | Kawabata Yasunari (Nhật) | Xứ tuyết | Ngắn, giàu hình ảnh |
| 1982 | Gabriel García Márquez (Colombia) | Ký sự về một cái chết được báo trước | Ngắn, cốt truyện như điều tra |
| 1988 | Naguib Mahfouz (Ai Cập) | Một tập trong bộ ba Cairo | Đời sống gia đình đô thị Ả Rập |
| 2017 | Kazuo Ishiguro (Anh) | Tàn ngày để lại | Giọng kể kìm nén, tinh tế |
| 2024 | Han Kang (Hàn Quốc) | Một tiểu thuyết ngắn của bà | Người Hàn Quốc đầu tiên nhận giải, văn ngắn gọn |
Năm giải trong bảng là những mốc đã được công bố rộng rãi. Nếu bạn đọc danh sách ở nguồn khác, hãy đối chiếu với trang chính thức của Quỹ Nobel, vì đây là chỗ các trang tổng hợp và cả AI hay nhầm năm, nhầm nước.
Dùng danh sách Nobel làm lộ trình đọc mà không bị ngợp
Hơn một trăm năm giải là một danh sách quá dài để đọc lần lượt. Cách dưới biến nó thành một kế hoạch vừa sức.
- Chọn theo vùng, không theo năm. Mỗi quý chọn một vùng bạn chưa đọc: châu Phi, Đông Âu, Bắc Âu, thế giới Ả Rập. Đọc một người đoạt giải từ vùng đó.
- Đọc tác phẩm ngắn nhất trước. Với mỗi tác giả, tìm truyện vừa hoặc tập truyện ngắn để thử giọng văn. Hợp thì đọc tiếp tác phẩm lớn.
- Đọc bài diễn từ nhận giải. Mỗi người đoạt giải có bài diễn từ, thường nói rõ quan niệm văn chương của họ. Bản gốc công bố trên trang của giải; đọc nó sau khi xong một cuốn sẽ thấy thêm nhiều điều.
- Nhờ AI gợi ý, rồi tự kiểm. Câu lệnh mẫu: "Gợi ý ba nhà văn từng đoạt Nobel Văn học từ châu Phi, mỗi người một tác phẩm ngắn nên đọc trước, ghi năm đoạt giải. Đánh dấu chỗ không chắc, không bịa tên sách."
- Kiểm từng gợi ý. Đối chiếu năm giải ở trang chính thức, kiểm tên sách có thật và đã có bản dịch tiếng Việt hay chưa qua mục lục thư viện.
- Ghi lại một dòng nhận xét. Mỗi tác giả đọc xong, viết một câu: họ khác các nhà văn bạn đã đọc ở đâu. Sau một năm, bạn có tấm bản đồ văn học thế giới của riêng mình.
Bước năm quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: AI đôi khi tạo ra tên sách nghe rất thật cho một tác giả có thật, hoặc gán người đoạt giải vào sai năm. Một phút kiểm sẽ tránh cho bạn mất công tìm một cuốn sách không tồn tại.
Các giải thưởng lớn khác nên biết
Ngoài Nobel, nhiều giải thưởng quốc gia và quốc tế cũng là nguồn gợi ý đọc tốt, mỗi giải có tiêu chí riêng. Giải Goncourt của Pháp, có từ đầu thế kỷ 20, trao hằng năm cho một tác phẩm văn xuôi tiếng Pháp. Giải Booker của Anh trao cho tiểu thuyết viết bằng tiếng Anh, còn giải Booker quốc tế dành cho tác phẩm dịch sang tiếng Anh và thường chia tiền thưởng cho cả tác giả lẫn người dịch, một điểm đáng chú ý với người quan tâm văn học dịch.
Ở Nhật có giải Akutagawa cho tác giả mới viết văn chương nghiêm túc; thế giới nói tiếng Tây Ban Nha có giải Cervantes trao cho sự nghiệp; Mỹ có giải Pulitzer cho tiểu thuyết. Khác với Nobel, nhiều giải trao cho một cuốn sách cụ thể, nên danh sách của chúng hữu ích khi bạn muốn tìm một tác phẩm đơn lẻ để đọc ngay.
Dù dùng giải nào, nên nhớ giải thưởng phản ánh gu của một hội đồng trong một năm. Đọc vài trang trước khi quyết định đọc cả cuốn, và đừng ngại bỏ một cuốn đoạt giải nếu nó không hợp với bạn. Danh sách là bản đồ, không phải nghĩa vụ.
Nobel và văn học châu Á
Với bạn đọc Việt, những người đoạt giải từ châu Á là lối vào gần gũi. Rabindranath Tagore của Ấn Độ nhận giải năm 1913, trong đó tập thơ Gitanjali được nhắc nhiều nhất; chính ông dịch nhiều bài sang tiếng Anh, và bản tiếng Anh ấy là thứ phương Tây biết đến trước tiên. Câu chuyện này cho thấy văn học dịch quan trọng thế nào với một giải thưởng mà hội đồng không thể đọc mọi ngôn ngữ.
Nhật Bản có Kawabata Yasunari năm 1968 và Ōe Kenzaburō năm 1994, hai giọng văn rất khác nhau: một tinh tế, tĩnh lặng; một dữ dội, gắn với những câu hỏi về chiến tranh và trách nhiệm. Mạc Ngôn của Trung Quốc nhận giải năm 2012, với những tiểu thuyết về làng quê Cao Mật. Orhan Pamuk của Thổ Nhĩ Kỳ nhận giải năm 2006, viết nhiều về Istanbul nơi Đông gặp Tây. Han Kang năm 2024 là người Hàn Quốc đầu tiên được trao.
Một gợi ý đọc: chọn ba nhà văn châu Á đoạt giải, mỗi người một tác phẩm ngắn, đọc liền nhau trong một quý. Bạn sẽ thấy những nét gần với văn hoá Việt, như gia đình nhiều thế hệ, làng quê, ký ức chiến tranh, nhưng mỗi nền văn học lại có cách kể riêng. Đây cũng là cách tốt để thoát khỏi thói quen chỉ đọc văn học phương Tây khi nói tới văn học thế giới.
Hỏi AI về Nobel: những lỗi cần đề phòng
Năm giải, quốc tịch, tên tác phẩm được nhắc trong lý do trao giải là những thông tin AI hay sai nhất, vì dữ liệu trên mạng chép lại lẫn nhau và có cả bản dịch tên sách khác nhau. Một nhà văn có thể có hai ba tên tiếng Việt cho cùng một tác phẩm tuỳ bản dịch, và AI có thể ghép nhầm tên sách của người này cho người khác.
Thêm một lỗi: với những năm gần nhất, AI có thể không biết hoặc biết sai người đoạt giải, tuỳ dữ liệu nó được huấn luyện đến thời điểm nào. Khi hỏi về giải mới nhất, hãy yêu cầu nó nói rõ dữ liệu có thể cũ và tự kiểm ở trang chính thức. Đừng để AI viết giúp phần giới thiệu tác giả cho câu lạc bộ đọc rồi gửi đi mà chưa kiểm từng năm, từng tên.
Cuối cùng, AI có xu hướng gói mỗi nhà văn đoạt giải trong vài tính từ chung chung. Khi nó viết rằng một tác giả "khắc hoạ sâu sắc thân phận con người", câu ấy gần như không cho bạn thông tin gì. Hãy hỏi tiếp: tác phẩm nào, nhân vật nào, đoạn nào thể hiện điều đó. Nếu nó không trả lời được cụ thể, đó là dấu hiệu nên tìm nguồn khác.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã có nhà văn nào đoạt giải Nobel Văn học chưa?
Tính đến các mùa giải đã công bố, chưa có nhà văn Việt Nam nào nhận Nobel Văn học. Một rào cản thường được nhắc là văn học Việt chưa được dịch nhiều sang các ngôn ngữ mà hội đồng đọc được. Văn học dịch vì thế có vai trò lớn trong việc đưa văn chương một nước ra thế giới.
Giải Nobel Văn học trao cho một cuốn sách hay cả sự nghiệp?
Giải trao cho nhà văn vì toàn bộ sự nghiệp. Thông báo trao giải có một câu tóm lý do, đôi khi nhắc tới một phần sự nghiệp, nhưng không chọn một cuốn duy nhất. Vì vậy với mỗi tác giả, bạn nên tìm hiểu tác phẩm nào hợp để bắt đầu.
Đọc tác giả đoạt Nobel có khó không?
Không nhất thiết. Một số người đoạt giải viết rất dễ đọc, như Hemingway hay Ishiguro; một số khác đòi hỏi kiên nhẫn. Bắt đầu bằng tác phẩm ngắn nhất của một tác giả là cách tốt để biết giọng văn có hợp không trước khi đầu tư thời gian vào tác phẩm dài.
Có nên tin các dự đoán ai sẽ đoạt Nobel hằng năm?
Danh sách đề cử được giữ kín năm mươi năm, nên các dự đoán chủ yếu dựa vào đồn đoán của báo chí và giới bình luận, thường sai. Đọc chúng cho vui thì được, nhưng đừng dựa vào đó để chọn sách. Chọn tác giả vì tác phẩm hợp với bạn sẽ bền hơn.
Bài diễn từ Nobel có đáng đọc không?
Rất đáng, nhất là sau khi đã đọc ít nhất một tác phẩm của nhà văn đó. Diễn từ thường là văn bản ngắn nói về quan niệm văn chương, ký ức tuổi thơ, hay lý do họ viết. Bản gốc công bố trên trang chính thức của giải, một số đã được dịch sang tiếng Việt.
Ngoài Nobel, giải nào hữu ích nhất cho người muốn đọc văn học dịch?
Giải Booker quốc tế đáng chú ý vì dành riêng cho tác phẩm dịch sang tiếng Anh và vinh danh cả người dịch. Danh sách đề cử của giải này giới thiệu nhiều nhà văn từ các ngôn ngữ ít được biết đến. Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào trong đó cũng đã có bản tiếng Việt.